НЕМИС ВА О’ЗБЕК ТИЛЛАРИДАГИ ФРАЗЕОЛОГИЗМЛАРДА ПФЕРД-ОТ АНИМАЛИЗМИНИНГ ИФОДАЛАНИШИ

Аннотация

В статье рассматривается семантика зоонима лошадь во фразеологизмах на материале немецкого и узбекского языков. Материалом для исследования послужили различные фразеологические словари, в том числе электронные источники. В результате были выявлены основные структурные типы фразеологических оборотов с компонентом Лошадь, определены явления действительности, отношение человека к окружающему миру. Ключевые слова: фразеологизм, картина мира, образ, значение, коннотация, зооним, ассоциации. Annotatsiya: Maqolada nemis va o'zbek tillaridagi Pferd-ot nomi bilan bog'liq frazeologizmlarning tuzilishi ko'rib chiqildi. Tadqiqot uchun material to'plashda turli xil frazeologik lug'atlar, shu jumladan elektron manbalardan foydalanildi. Natijada, Pferd tarkibiy qismiga ega bo'lgan frazeologizmlarning asosiy tarkibiy turlari aniqlandi, tuzilmalar, ma'lum shaxsiy xususiyatlarni, voqelik hodisalarini, odamning atrofdagi dunyoga munosabatini og'zaki bayon qiladigan guruhlar aniqlandi. Kalit so'zlar: frazeologizm, tuzilish, dunyo tasviri, tasvir, ma'no, zoonim, uyushmalar. Фразеология, кейинги йилларда тез тараққий этаётган тилшунослик соҳаларининг бирига айланди. Бу эса унинг мустақил лингвистик соҳа сифатида шаклланишига сабаб бўлди, тилшуносликни назарий ва амалий жиҳатдан 250 "ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI" mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman бойитди. Тилшунос олим Ш.Балли фразеологик семантикани уларнинг мутлақ белгиси деб эътироф этиб, бирикмаларни лексик-грамматик, семантик ва синтактик яхлит бирликлар эканлигини таъкидлади.[1] Рус олимлари В.В.Виноградов, Н.М.Шанский, О.С.Ахманова, В.Л. Архангельский, Ю.А.Гвоздарев, А.Г.Назарян, С.Ройзензон, Ю.Авалиани, А.Бущуйлар фразеологизмларни семантик ҳодиса эканлигини ўз илмий қарашлари билан асосладилар[1]. Лекин бундан фразеологияга доир ўрганилмаган муаммолар қолмади, деган хулосага келишимиз хато. Бугунги кунда бу соҳа ҳар қандай тилда ўзининг турли қирраларини очиб бериш билан, қолаверса тил ва маданият тушунчаларини уйғунлаштирган ҳолда ривожланмоқда. Айниқса, фразеология масалаларини тадқиқ этиш турли тиллар қатори немис, рус ва ўзбек тилшунослигида жадал тус олди. Фразеологизмларни ўрганиш турли ёндашувлар ёрдамида амалга оширилди. Фразеологизмларнинг универсал, маданий жиҳатдан аниқланган ва миллий ўзига хос хусусиятларини аниқлаш, қолаверса олимларнинг сўзларига кўра, фразеологизмларни ўрганишга бундай ёндашув уларни тил, маданият ва алоқа белгилари доирасида амалга оширилиши кераклигини кўрсатади. Биз тадқиқот объектимизда бир бирига қариндош бўлмаган немис ва ўзбек тилларидаги анималистик фразеологизмларни ўрганиш, уларни ўзига хослиги, халқнинг муносабати, маросимлари, урф- одатлари, анъаналарига мослик жиҳатларини ўрганишга ҳаракат қилдик. Немис ва ўзбек тиллари фразеологиясидаги энг ўзига хос тарзда тўлдирилган микромайдонлардан бири бўлган «ҳайвонлар» фразеологик микромайдонини ташкил этади. Немис олими А.Д.Райхштейннинг (1980) маълумотларига кўра, немис тили учун ушбу тематик гуруҳ луғатларда келтирилган фразеологизмлар умумий сонининг 6,2% ни ташкил қилади ва умумий ўзига хос мазмундорлик бўйича “соматизм” тематик гуруҳидан кейин иккинчи ўринда туради – 14,7%.[2] Ҳайвонлар инсонга муносабати принципига кўра хонаки ва ёввойи ҳайвонларга бўлинади. Одам томонидан қўлга ўргатилган ва унга қандайдир фойдаси тегадиган ҳайвонлар уй ҳайвонлари ҳисобланади. Бирга яшаш жараёнида у ёки бу ҳайвоннинг қанчалик муҳимлиги ва зарурлигига қараб инсоннинг унга муносабати шаклланган. Одам ўз ҳаёти ҳайвонларга қисман боғлиқлигини тан олган, бироқ ҳатто энг “фойдали” ҳайвонлар ҳам одамдан ҳар доим мақтов эшитавермайди, зеро инсон ва ҳайвонларнинг ўзаро муносабати тарихи минг йиллардан бери давом этмоқдаки, бу давр ичида ҳар қандай жониворнинг нафақат ижобий, балки салбий томонларини ҳам билиб олиш мумкин. “От” хонаки ҳайвонлар қаторига киритилганлигини инобатга олган 251 "ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI" mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman ҳолда ушбу зоонимнинг фразеологизмларда ишлатилиши частотаси, бизнинг назаримизда, 1) мазкур ҳайвоннинг немис ва ўзбек халқлари ҳаётидаги аҳамиятига; 2) у яшайдиган ҳудудларга боғлиқ: Немис тилидаги фразеологизлар орасида Pferd, Ross, Gaul, Stute/Rofi, Wallach / Fohlen номи билан, ўзбек тилидаги фразеологизмлар орасида От, байтал, бия/Айғир, ахта от/Қулун, той, тойчоқ туркумидаги сўзларнинг барчасини “От” компонентига киритамиз. От лот. Equus – отсимонлар оиласига мансуб йирик тоқ туёқли ҳайвон, тоқ туёқлилар туркумининг отсимонлар (Equidae) оиласига кирувчи ёввойи от (Equus ferus)нинг хонакилаштирилган ягона замонавий кичик тури. Энг қадим замонлардан ҳозирга қадар одамлар томонидан қўлланади. Отнинг эркаги – айғир, урғочиси – байтал, бия, зотдор от – тулпор, арғумоқ, бедов, учқур йўрға от – тўбичоқ, қариб, кучдан қолган от – қирчанғи, отнинг боласи – қулун, той, тойлоқ ёки тойчоқ дейилади. Ўзбекларда от азалдан соғломлик, куч-қудрат, қайсарлик, бойлик, баланд мартаб