“Jeyn Eyr” asarining o’zbek tiliga tarjima qilish jarayonidagi muammolar

Аннотация

Ushbu maqolada ingliz adibasi Sharlotta Brontening “Jeyn Eyr” asarining o’zbek tiliga tarjimasida uchragan leksik, grammatik, stilistik muammolar haqida so’z yuritiladi. “Jeyn Eyr” romani ingliz adabiyotida eng muhim asarlardan biri sanaladi, unda feminizm va gumanizm g’oyalari ilgari surilgan. O’zbek tiliga tarjimasi rus tili orqali amalga oshirilgandir. Kalit so’zlar: roman, tarjima, leksik muammo, grammatik muammo, maqola Kirish: Adabiy asarlarni ingliz tilidan o'zbek tiliga tarjima qilish, ayniqsa, “Jeyn Eyr” kabi klassik romanni tarjima qilishda ko'plab to'siqlarni keltirib chiqaradi. 19-asrda yozilgan romanda oʻzbek madaniyati va til meʼyorlariga toʻgʻridan-toʻgʻri toʻgʻri kelmaydigan madaniy yoʻnalishlar, ijtimoiy tuzilmalar, tarixiy nuanslar mavjud. 135 "ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI" mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman Ushbu maqola lingvistik, madaniy va tematik muammolarga e'tibor qaratgan holda ushbu tarjima muammolarini o'rganishga qaratilgan. 1. Tilshunoslik muammolari: Sintaksis va grammatika: Ingliz va oʻzbek tillari oʻziga xos sintaktik tuzilishga ega. Jeyn Eyrdagi murakkab jumla tuzilmalarining tarjimasi, ayniqsa tobe bo'laklar bilan to'ldirilgan jumlalar, ma'no va ohangni yo'qotmasdan ehtiyotkorlik bilan qayta qurishni talab qiladi. Lug'at bilan bog'liq muammolar: Ingliz tilidagi so'z va iboralar, ayniqsa idiomatik iboralar o'zbek tilida aniq qarama-qarshilikka ega bo'lmasligi mumkin. Bu boʻlimda “janob”, “xonim” va “gubernator” kabi baʼzi atamalarning qanday tarjima qilingani va ularning maʼnosi oʻzbek ijtimoiy tuzilmalariga qanday moslashtirilganligi muhokama qilinadi. 2. Madaniy muammolar: Ijtimoiy ierarxiyalar va gender rollari: Jeyn Eyrdagi ingliz sinf tizimi, ijtimoiy farqlar va gender rollari o'zbek jamiyatida bevosita o'xshashlikka ega bo'lmasligi mumkin. Tarjimonlar ushbu havolalarni saqlab qolish yoki o‘zbek o‘quvchilari uchun moslashtirish to‘g‘risida qaror qabul qilishlari kerak. Ushbu bo‘limda ijtimoiy holat va gender dinamikasi o‘zbek tilidagi tarjimalarda qanday ifodalanganligi tahlil qilinadi. Din va axloq: Viktoriya davridagi Jeyn Eyrning axloqiy konteksti zamonaviy oʻzbek qadriyatlariga toʻqnash kelishi mumkin. Romandagi diniy ohanglar, ayniqsa janob Rochester va Jeynning mustaqillikka erishgan xarakteri atrofida nozik ishlov berish kerak. 3. Tematik muammolar: Feministik mavzular: Jeyn Eyr ko'pincha erta feministik roman deb hisoblanadi. O'zbek jamiyatida ayollarning vakolatlari va avtonomiyasi mavzulari turlicha talqin qilinishi mumkin. Maqolada ushbu feministik mavzular qanday tarjima qilinganligi va noto'g'ri talqin qilishning mumkin bo'lgan xavflari ko'rib chiqiladi. Romantizm va hissiy ohang: Jeyn Eyrning hissiy chuqurligi - qayg'udan tortib to sevgigacha - ohangga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo'lishni talab qiladi. Tarjimonlar oldida asl uslubga sodiq qolgan holda o‘zbek tilidagi romanning emotsional shiddatini saqlab qolish muammosi turibdi. 4. Tarjima strategiyalari: Madaniy almashtirish: Ba'zi tarjimalar o'zbek o'quvchilariga ma'lum ingliz madaniy elementlarini yanada yaqinroq qilish uchun madaniy almashtirishdan foydalanadi. Masalan, Viktoriya urf-odatlariga havolalar o'zbek madaniyatida ko'proq tanish tushunchalar bilan almashtirilishi mumkin. To'g'ridan-to'g'ri va bepul tarjima: Asl matnga to'g'ridan-to'g'ri munosabatda bo'lish va uni maqsadli tilda o'qish va tushunish uchun moslashtirish o'rtasidagi muvozanat muhokamasi. 136 "ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI" mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman 5. O‘zbekcha tarjimalar misollari: Ushbu bo'limda Jeyn Eyrning asosiy o'zbek tiliga tarjimalari tahlil qilinadi va turli tarjimonlar yuqoridagi muammolarni qanday hal qilganliklari solishtiriladi. Tahlil ushbu masalalar amalda qanday hal qilinishini ko'rsatish uchun maxsus parchalarni ko'rib chiqadi. Shuningdek, “Jeyn Eyr”ni o‘zbek tiliga yoki boshqa tilga tarjima qilish bir qancha qiyinchiliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Tarjimonlar duch kelishi mumkin bo'lgan ba'zi muammolarga quyidagilar kiradi: 1. Madaniy farqlar: “Jeyn Eyr” 19-asrda Angliyada yozilgan boʻlib, uning mavzulari, urf-odatlari va ijtimoiy meʼyorlari oʻsha zamon va makondan kelib chiqqan. Ushbu madaniy elementlarni oʻzbek tiliga tarjima qilish tarjimondan yo oʻzbek madaniyatidagi ekvivalentlarni topishini yoki oʻquvchilarga kontekstni tushunishga yordam berish uchun qoʻshimcha tushuntirishlar berishini talab qilishi mumkin. Masalan, sinfiy tafovut, gender roli va ijtimoiy umidlar tushunchalarining o‘zbek madaniyatida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalenti bo‘lmasligi mumkin. 2. Til farqlari: Ingliz va oʻzbek tillarining grammatik tuzilishi, gap yasalishi va soʻz boyligi har xil. Bu asl matnning aniq ma'nosini, ohangini va oqimini saqlab qolishni qiyinlashtirishi mumkin. Ba'zi iboralar, idiomatik iboralar yoki adabiy asboblar to'g'ridan-to'g'ri tarjimalarga ega bo'lmasligi mumkin, bu tarjimondan ijodiy muqobillardan foydalani