ISHBILARMONLIK MULOQOTIDA OG‘ZAKI VA YOZMA NUTQNING PRAGMATIK-USLUBIY XUSUSIYATLARI

Аннотация

This article analyzes the pragmatic and stylistic features of spoken and written speech in business communication. It explores the communicative function of linguistic means and their role in influencing listeners and readers. The choice of lexical and grammatical units is discussed based on social, professional, and communicative requirements. Particular attention is paid to written business documents such as business letters and official correspondence, highlighting their role in enhancing communication effectiveness. The article reveals stylistic differences 130 "ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI" mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman between oral and written speech and emphasizes the communicative function of language in business interactions. Keywords: business communication, spoken speech, written speech, pragmatics, stylistics, lexical units, grammatical norms, business letters, communicative requirements, correspondence culture Ishbilarmonlik munosabatlarining maqsadi tinglovchining qiziqishini uyg‘otish, unga ta’sir o‘tkazish, uni ishontirish va muvaffaqiyatli muloqotga erishish ekanligini allaqachon aytgan edik. Bu maqsad tinglovchilarning ma’ruzachi nutqini ma’qullashiga va uni yanada rivojlantirishiga sabab bo‘ladi. Shuning uchun biz biznes munosabatlaridagi dialogni bog‘langan nutq deb ataymiz. Ish munosabatlarida og‘zaki nutqning pragmatik normalari ikki turga bo‘lish mumkin: 1. Leksik yondashuvlardan foydalanishda pragmatik me’yor; 2. Grammatik usullardan foydalanishda pragmatik me’yor. Tinglovchida alohida taassurot yaratish maqsadida leksik usullardan foydalaniladi. So‘z nafaqat tushunish vositasi, balki tinglovchining qiziqishini oshirish, uning suhbatda faol ishtirok etishiga ko‘maklashish vazifasini ham bajaradi. Bundan kelib chiqadiki, leksik usullarning pragmatik maqsadi - tinglovchiga ma’lumotni tushunarli tarzda yetkazish va uning qiziqishini uyg‘otishdir. Tinglovchiga alohida ta’sir ko‘rsatish uchun ishlatiladigan leksik birliklar qatoriga leksik sinonimlar, frazeologik sinonimlar, maqollar, muntazam ishlatilinadigan maxsus so‘z birikmalari kiradi. Ular nutq davomida tinglovchining idrok etishiga psixologik xalaqit beradigan fikrlarning takrorlanishi, asabiylashish, sarosimaga tushish kabi omillarning yuzaga kelmasligini ta’minlaydi, Grammatik yondashuvlar muloqot madaniyati orqali adresat bilan uyg‘unlashishga qaratilgan. Masalan hurmatni ifodalovchi iboralar, “hurmatli…” yoki “Madam…” tadbirkorlik aloqalarida grammatik bir butunlik bo‘lib kelishdan tashqari axloqiy kommunikativ vazifalarni bajaradi. Yuqorida qayd etilgan olimlarning xulosalarini tahlil qilib, biz biznes munosabatlaridagi og‘zaki nutqning individual turi o‘zining ijtimoiy funksiyasiga qarab maqsadli pragmatikaga ega degan xulosaga keldik. Ma’ruzachi nutq so‘zlayotganda qanday til vositalari va qoidalariga amal qilishini oldindan rejalashtiradi. So‘zlovchi nutq vositalarini tinglovchining ijtimoiy mavqeiga ko‘ra tanlaydi. Shu munosabat bilan nutq jarayonida qo‘llanadigan til birliklari pragmatik maqsadlarda qo‘llaniladi. Ular quyidagi uch xil talab darajasida aniqlanishi mumkin: 1. Kommunikativ talablardan kelib chiqadigan til vositalaridan foydalanish; 2. Kasbiy talablardan kelib chiqadigan til vositalaridan foydalanish; 3. Leksik-grammatik talablardan kelib chiqadigan til vositalaridan foydalanish. 131 "ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI" mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman Kommunikativ talablardan kelib chiqadigan stilistik ko‘rsatkichlar qatoriga axloqiy me’yorlarni belgilovchi til birliklarini kiritish mumkin. Masalan: “Xayrli kun!”, “Hurmatli …!”, “Assalomu alaykum?!”, “Rahmat”, “Ruxsatingiz bilan!” “Agar ruxsat bersangiz!”, “Kechirasiz”, “Tanishganimdan xursandman!” va hokazo. Bunday tillardan foydalanishsiz ishbilarmonlik muloqotini tasavvur qilish imkonsiz Kasbiy talablardan kelib chiqadigan stilistik ko‘rsatkichlar ish va kasbga oid bilim, ko‘nikma va bilimlarni ko‘rsatadigan til birliklari bilan bog‘liq. Bu har bir biznes sohasining o‘ziga xos xususiyatlari bilan belgilanadi. Binobarin, og‘zaki nutqda har kim o‘z sohasiga oid professional so‘zlardan o‘rinli foydalanadi, bu esa ishbilarmonlik muloqotida professional uslub ko‘rsatkichlarini belgilaydi. Grammatik talablardan kelib chiqadigan stilistik ko‘rsatkichlar nutq jarayonida adabiy til me’yorlaridan, ya’ni so‘zlarni to‘g‘ri bog‘lash, to‘g‘ri gapirish, to‘g‘ri talaffuz qilish me’yorlaridan kelib chiqadi. Bu me’yorlarga to‘g‘ri amal qilingan taqdirdagina tinglovchilar ma’lumotni to‘g‘ri qabul qiladi va tushunadi. Ishbilarmonlik munosabatlarida yozma nutq masalasini yozma nutq bilan bog‘liq psixologik tadqiqotlar asosida tizimlashtirish va uni muloqot turi sifatida ko‘rib chiqish maqsadga muvofiqdir. “Yozma ishbilarmonlik aloqasi maqsadlar va pozitsiyalarning yaqinlashishini, samarali hamkorlikni va sheriklikni yaxshilashga qaratilgan”, deydi Jiang Qun va Chjan Vey. Yozma ishbilarmonl