SOTSIOLOGIYADA NEOPOZITIVIZM YOʻNALISHINING VUJUDGA KELISHINING ASOSIY SABABLARI

Аннотация

This article analyzes the main reasons behind the emergence and development of neopositivism in sociology. Neopositivism arose in the early 20th century as a response to the need for the social sciences to develop on a precise and logical basis similar to that of the natural sciences. This movement emphasizes the importance of empirical experience and the principle of verification in scientific inquiry. The article also discusses the role of the Vienna Circle scholars and the impact of neopositivism on sociology. 2190 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 Keywords: Neopositivism, sociology, scientific knowledge, logical positivism, empiricism, verification, Karl Popper, Vienna Circle. Neopozitivizmning sotsiologiyada paydo bo‘lishi – XX asr ilmiy tafakkurining yangi bosqichga o‘tganining yorqin ko‘rsatkichidir. Ushbu yo‘nalishning shakllanishiga bir qator fundamental sabablar zamin yaratdi. Avvalo, klassik metafizik va spekulyativ tafakkur usullaridan ilmni tozalashga intilish asosiy omil bo‘ldi. An'anaviy falsafaning mavhum va noaniq tamoyillari sotsiologik tahlilga ilmiy aniqlik va empirik asos kiritishga to‘siq bo‘lib qolgandi. Neopozitivizm bu muammoni hal etishga harakat qilib, faktlarga asoslangan, eksperimental va mantiqiy tekshiruvga tayanuvchi yondashuvni ilgari surdi.Ikkinchidan, tabiiy fanlarning, xususan fizika va biologiyaning XX asr boshlarida erishgan ulkan yutuqlari ijtimoiy fanlarga ham o‘z metodologik ta’sirini ko‘rsatdi. Sotsiologlar, xuddi tabiiy fanlarda bo‘lgani kabi, ijtimoiy hodisalarni ham qat'iy qonuniyatlar va tekshiriladigan empirik faktlar asosida o‘rganish mumkinligiga ishonch hosil qildilar. Bu esa sotsiologiyani obyektiv, sistematik va verifikatsiya qilinadigan (tasdiqlanadigan) bilim sohasi sifatida shakllantirish zaruratini tug‘dirdi. Uchinchidan, ilm-fan va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarning murakkablashuvi ham neopozitivizmni rivojlantirdi. Jamiyatning industriallashuvi, texnologik taraqqiyoti va ommaviy kommunikatsiya vositalarining kengayishi ijtimoiy hayotni aniq mezonlar asosida tahlil qilishga ehtiyoj tug‘dirdi. Neopozitivizm bu ehtiyojga javoban, faqat kuzatiladigan hodisalarni ilmiy tahlil doirasiga kiritish va normativ, baholovchi hukmlarni ilmiy bilimdan chiqarib tashlash tamoyilini taklif qildi. To‘rtinchidan, XX asr boshidagi siyosiy va madaniy inqirozlar ham – xususan, Birinchi jahon urushi oqibatida shakllangan umumiy beqarorlik va shubha muhitlari – ilmiy metodologiyani qayta ko‘rib chiqishga majbur qildi. Neopozitivistlar ilm-fanni irrasionalizm va psevdobilimdan ajratish maqsadida, bilimning faqat analitik va tajribaviy shakllarinigina haqiqiy deb e'tirof etdilar. Bu holat, o‘z navbatida, sotsiologiyada ham qat'iy ilmiylik talabini kuchaytirdi.Beshinchidan, falsafaning ichki evolyutsiyasi, xususan, Vena doirasi (Morits Shlik, Rudolf Karnap, Otto Neurath va boshqalar) vakillarining ilmiy bilimni verifikatsiya printsipi asosida qurish harakati, sotsiologiyada neopozitivistik paradigmaning shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynadi. Ular sotsiologik tadqiqotda mantiqiy tahlil va statistik metodlarga asoslanishni ilgari surib, bilimni empirik tekshirishni asosiy mezon sifatida belgiladilar.1 Umuman olganda, sotsiologiyada neopozitivizmning vujudga kelishi: ilmiy bilishning ob’ektivlashtirilishi zarurati, empirik metodlarga tayanishga intilish, 1 2191 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 jamiyatning sanoatlashuvi va ratsionalizatsiyasi, tabiiy fanlarning epistemologik o‘rnak sifatida qabul qilinishi,ilmiy metodologiyaga bo‘lgan ishonchning ortishi kabi omillar bilan bevosita bog‘liqdir.Neopozitivizm sotsiologiyaga yangi nafas, ya’ni qat'iy metodologik asos va aniqlik kiritishga xizmat qildi. Uning yondashuvi orqali sotsiologiya o‘zini ilmiy jihatdan mustahkamlash va mustaqil akademik fan sifatida o‘z pozitsiyasini kuchaytirishga muvaffaq bo‘ldi. Shuningdek, neopozitivizm keyingi yillarda sotsiologiyada metodologik pluralizm va epistemologik muammolar bo‘yicha chuqur ilmiy bahslarning yuzaga kelishiga ham turtki bo‘ldi.Shu sababli, neopozitivizm nafaqat sotsiologiyaning ilmiylik darajasini oshirishga, balki butun jamiyatshunoslik sohasida metodologik madaniyatni shakllantirishga ham ulkan hissa qo‘shdi. Morits Shlik neopozitivizmning vujudga kelishiga hissa qoʻshgan olimning hayoti va ijodiga toʻxtalamiz: Shlik Morits, Fridrix Albert Morits Shlik (14.4.1882, Berlin, Germaniya – 22.6.1936, Vena, Avstriya), avstriyalik faylasuf, mantiqiy pozitivizm yetakchilaridan biri, Vena doirasi asoschisi. U Geydelberg, Lozanna va Berlin universitetlarida tabiiy fanlar va matematika (1904 yilda M. Plank rahbarligida fizika bo'yicha doktorlik dissertatsiyasi), Tsyurix universitetida psixologiya bo'yicha tahsil olgan. 1911 yildan Rostok va Kil universitetlarida dars bergan (1921 yildan professor); 1922 yilda Vena universitetida E. Mach o'rniga Induktiv fanlar tarixi va nazariyasi kafedrasi mudiri bo'ldi. Vena shahrida u Shlikga sezilarl