RICHARD EMERSONNING IJTIMOIY TARMOQ NAZARIYASI

Аннотация

This article analyzes the main ideas of social network theory put forward by the American sociologist Richard Emerson. The main principles of the theory are such concepts as exchange relations, balance of power, control over resources. This approach is seen as a novel approach to the analysis of social relations. Keywords: Social network, exchange theory, balance of power, resources, control, Richard Emerson. Kirish: Sotsiologiya fanida ijtimoiy munosabatlarni tushunishda turli nazariyalar shakllangan. Ulardan biri boʻlgan ijtimoiy tarmoq nazariyasi odamlar oʻrtasidagi munosabatlarning strukturasi va resurs almashinuvi asosida izohlanadi. Richard Emerson ushbu nazariyada kuch muvozanati va resurslar asosidagi almashinuv jarayonlariga alohida eʼtibor qaratadi. Bu yondashuv, ayniqsa, kuch dinamikasi va ijtimoiy taʼsirni tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega. 2055 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 Asosiy qism: Richard Emerson XX asrning ikkinchi yarmida Amerika sotsiologiyasida faoliyat yuritgan olim boʻlib, u sotsiologik nazariyalarni psixologik va iqtisodiy yondashuvlar bilan birlashtirishga harakat qilgan. U oʻzining “Power-Dependence Relations” nomli maqolasida shaxslar oʻrtasidagi ijtimoiy munosabatlarni almashinuv tamoyili asosida tushuntirishga urindi. Emersonga koʻra, har bir inson yoki guruh ijtimoiy tizimda muayyan resursga ega va bu resurslar orqali boshqalarga taʼsir koʻrsatadi. Bu yondashuv Homans va Blau kabi olimlarning almashinuv nazariyalaridan ilhomlangan boʻlsa-da, Emerson uni tarmoq kontekstida chuqurlashtirdi. Emerson nazariyasining markazida "kuch" (power) va "qaramlik" (dependence) tushunchalari turadi. Kuch – bu bir shaxsning boshqasiga oʻz xohishiga koʻra taʼsir oʻtkaza olish imkoniyatidir. Qaramlik esa – bir tomonning resurslarga boʻlgan ehtiyoji kuchli boʻlganda yuzaga keladi. Masalan, agar A shaxs B dan muhim resurslarni olsa, A – B ga nisbatan qaram boʻladi, va B – A ga nisbatan kuchliroq boʻladi. Bu tengsizlik ijtimoiy tarmoqda hokimiyat va ustunlikni keltirib chiqaradi. Shuningdek, Emerson kuchni ikki tomonlama deb hisoblaydi: agar A Bga taʼsir qilsa, B ham Aga muayyan darajada taʼsir qilishi mumkin. Bu kuch va qaramlik oʻrtasida doimiy muvozanat zarurligini anglatadi. Kuch – bu mutlaq emas, balki doimo oʻzgaruvchan, munosabatlar tarmogʻida shakllanuvchi ijtimoiy hodisadir. Emersonning yondashuvi nafaqat individual shaxslar oʻrtasidagi almashinuvga, balki ijtimoiy tarmoq tuzilmasiga eʼtibor qaratadi. Yaʼni, shaxslar yoki guruhlar oʻzaro faqat bevosita emas, balki bilvosita aloqalar orqali ham bogʻlangan. Misol uchun, agar A shaxs B va C bilan aloqa qilsa, B va C oʻrtasidagi raqobat Aga koʻproq kuch beradi. Bu esa "strukturaviy teshik" (structural hole) va "vositachilik" (brokerage) kabi tushunchalarga olib keladi. Ushbu tarmoqdagi joylashuv kuchni aniqlovchi asosiy omilga aylanadi. Qanchalik koʻp aloqaga ega boʻlsang, shunchalik ijtimoiy resurslar ustidan nazoratga ega boʻlasan. Emerson fikricha, kuch – bu shaxs yoki guruhning oʻz resurslarini qanday joylashtirishiga bogʻliq. Ijtimoiy tarmoqda kuch muvozanatini saqlash doimiy jarayondir. Agar bir shaxs yoki guruh haddan tashqari kuchga ega boʻlsa, boshqalar bu kuchni kamaytirish yoki resurslarga erkin kirishni taʼminlash uchun harakat qiladi. Emerson bu holatni "qarshilik strategiyasi" (resistance strategy) deb ataydi. Shuningdek, u kuchli tomon oʻz kuchini saqlab qolish uchun "mukofotlash" yoki "jazolash" usullaridan foydalanishini aytadi. Emerson nazariyasining amaliy qoʻllanilishi 1. Richard Emersonning nazariyasi bugungi kunda turli sohalarda qoʻllanilmoqda. Jumladan: 2056 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 2. Tashkilotlar sotsiologiyasi: xodimlar va rahbariyat oʻrtasidagi kuch munosabatlari. 3. Oilaviy sotsiologiya: turmush oʻrtoqlar oʻrtasida resurslarga asoslangan taʼsir va muvozanat. 4. Internet va ijtimoiy tarmoqlar: foydalanuvchilar oʻrtasidagi "like", "follower", "kontent" kabi resurslar ustidan raqobat. Emerson nazariyasi shundan dalolat beradiki, ijtimoiy kuch – bu doimiy harakatda boʻlgan, murakkab tarmoq ichida shakllanadigan hodisadir. Richard Emersonning ijtimoiy tarmoq nazariyasi sotsiologiyada paydo boʻlgan turli maktablarning gʻoyalari bilan uzviy bogʻliq. Xususan, uning yondashuvlarida symbolic interactionism (ramziy interaksionizm), strukturaviy funksionalizm hamda sotsial almashinuv nazariyalarining kuchli taʼsiri seziladi. Ramziy interaksionizmga koʻra, odamlar oʻzaro munosabatni belgilar va ramzlar orqali quradilar. Emerson nazariyasida esa bu oʻzaro munosabatlar resurslar almashinuvi orqali kechadi – resurslar (eʼtibor, yordam, maʼlumot, moddiy vositalar) orqali odamlar oʻzaro "sozlashadi". Bu yondashuv sotsiologik munosabatlarni oddiy psixologik yondashuvdan farqli oʻlaroq, ijtimoiy kontekst va strukturada koʻrishga imkon beradi. Bundan tashqari, Emerson klassik sotsiologlar — Emil Durkheim, Max Veber va Georg Zimmel gʻoyalaridan ham ilhomlangan. Masalan, Du