BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARDA MULOQOTNING SHARQONA KO‘RINISHI, MULOQOT ORQALI TAʼSIR ETISHNI SHAKLLANTIRISH

Аннотация

В данной статье освещено научное и практическое значение общения, восточный взгляд наобщение,влияниечерез общение. Annotation: This article highlights the scientific and practical significance of communication, the Eastern view ofcommunication, andinfluence through communication. Kalit so‘zlar: o‘zaro taʼsir, munosabat, muloqot, muloqotga kirishish, notiq,voiz, qissaxon, maxsussanʼat, mudarrislar, taʼlim-tarbiya, pand-nasihatlar. Dastlab “Muloqot”, “Pedagogik muloqot”, “Muloqotga kirishish”ni pedagogik-psixologik nuqtai nazardan tahlil qilib,uning taʼsirko‘rsatish xususiyatlarini ko‘rib chiqaylik. Muloqot odamlar o‘rtasida birgalikda faoliyat ehtiyojlaridan kelib chiqadigan bog‘lanishlar rivojlanishning ko‘p qirrali jarayonidir. Muloqot (munosabat) birgalikda faoliyat ko‘rsatuvchilar o‘rtasida axborot ayirboshlashni o‘z ichiga oladi. Bunda munosabatning kommunikativ jihati hisobga olinadi. Insonlar munosabatga kirishishda, avvalo, tilga murojaat qiladilar. Muloqotning yana bir jihati munosabatga kirishuvchilarning o‘zaro birgalikdagi harakati nutqjarayonida faqat so‘zlarbilan emas, balki harakatlar bilan ham ayirboshlashdan iborat bo‘ladi. O‘zaro hamkorlik o‘qituvchi va o‘quvchilarning ijtimoiy – psixologik birligini nazarda tutadi. Dars jarayonida ko‘phollarda bunga eʼtiborberilmaydi. Muloqot orqali taʼsir etishning nazariy asoslari deganda, uning mohiyati, amaliyotga tatbiq etish mexanizmlari, shuningdek, ushbu hodisani tavsiflovchi tushunchalar tizimi haqida tasavvurga ega bo‘lishga imkonberuvchi bilimlar, qonuniyatlar, tamoyilar majmui tushuniladi. Ko‘pincha, boshqa bilim sohalarida to‘plangan aloqa o‘rnatish (kommunikatsiya)ning mohiyati haqida maʼlumotlarga murojaat qilmasdan, o‘qituvchilar axborot almashinuvi omili muloqot usullarini egallash bilan bog‘liq bo‘ladi. Zero, pedagogik muloqot kasbiy hulq-atvorning bir shakli bo‘lib, muayyan qoidalarga bo‘ysunadi va antropologik, axborot, madaniy va ijtimoiy- psixologik shartlar hamkorligi asosidaamalga oshiriladi. Muloqot va muloqotga kirishishning mohiyati - o‘zaro taʼsir – munosabatlar – aloqa. Pedagogik muloqotning tabiatini ko‘rib chiqishni taʼlim kontekstida olingan umumiy, ilmiy va fanlararo bog‘liqlik tushunchalariga murojaat qilishdan boshlasak, unda “o‘zaro taʼsir”, “munosabat”, “muloqot”, “muloqotga kirishish” iboralari qo‘llaniladi. O‘zaro taʼsir aosiy falsafiy kategoriyalardan biri bo‘lib, turli obʼektlarning bir-biriga taʼsirining o‘zaro bog‘liq jarayonlarini aks ettiradi. Bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita, tashqi yoki ichki munosabatlarning bir turi. Haqiqatda yuzaga keladigan barcha bog‘lanishlar majmuini maʼlum www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 bir kontekstga nisbatan mazmunli ravishda aniqlangan xolda ushbu kategoriya doirasida tasvirlash mumkin. O‘zaro taʼsir jarayonida uning ishtirokchilari o‘rtasida maʼlumot almashish sodirbo‘lganligi sababli, uuniversal taʼlimmanbai bo‘lib xizmat qiladi. Muloqot – bu pedagogik o‘zaro taʼsir shakllaridan biri bo‘lib, uning doirasida taʼlim jarayonida maʼlumotlar oqimi amalga oshiriladi. Pedagogik maqsadlarda tashkil etilgan o‘zaro taʼsir orqali o‘rganish yo‘lga qo‘yiladi, hulq-atvor namunalari tashkillashtiriladi, birgalikdagi faoliyat tajribasi yo‘lga qo‘yiladi, taʼlim jarayoi ishtirokchilarining o‘quv-biluv dinamikasi taʼminlanadi, ularning faoliyati mazmunidamotivlarvamunosabatlar takomillashadi. Pedagogik o‘zaro taʼsir holatida ishtirokchilarning ichki jalb qilish darajasiga qarab u turli darajadagi holatlarda sodir bo‘ladi: aloqa darajasi (maqsadli maʼlumot almashish), aloqa munosabati (shaxslararo darajadagi dialog), birgalikdafaoliyat (maʼnaviybirlik). Munosabatlar kategoriyasi yordamida muayyan tizim elementlarining aloqalari va o‘zaro bog‘liqliklarining sifati va o‘ziga xosligi tavsiflanadi. Taʼlim tizimlarida turli xil munosabatlar mavjud. Bu yerda taʼlim jarayoni ishtirokchilari o‘rtasidagi aloqalarning sifati tomonlarning har birining faolligi o‘lchovi (subyekt-obyekt, subyekt-subyekt, subyekt-obyekt-subyekt munosabatlari), shuningdek, ushbu jarayonning mazmuni bilan belgilanadi. Pedagogik o‘zaro aloqa jarayonida boshqalar qatorida kommunikativ munosabatlar rivojlanadi. Bundan tashqari, ular doimo pedagogik munosabatlarning maʼlum bir turiga o‘rnatiladi: avtoritar, demokratik, gumanitarvaboshqalar. Muloqot – yunoncha so‘z bo‘lib, shaxslararo suhbat va o‘zaro fikr almashuvi maʼnosini bildiradi hamda ikkiyoki undan ortiqkishilarning o‘zaro so‘zlashuvidapaydo bo‘ladi. Muloqot – axborot o‘rtasida birgalikdagi fioliyat ehtiyojlaridan kelib chiqadigan bog‘lanishlar rivojlanishning ko‘p qirrali jarayonidir. Muloqot (munosabat) birgalikda faoliyat ko‘rsatuvchilar o‘rtasida axborot ayirboshlashni o‘z ichiga oladi. Bunda munosabatning pedagogik jihati hisobga olinadi.Insonlar munosabatga kirishishda, avvalo, tilga murojaat qiladilar. Bu to‘g‘rida Sharq mutaqqak