H.ÓTEMURATOVA ROMANLARINDA TARIYXIY SHINLIQ HÁM KÓRKEM HAQIYQATLIQ

Аннотация

В данной статье рассматриваются исторические романы известной каракалпакской писательницы Х. Утемуратовой — «Тумарис» и «Хурлиман». Анализируется художественное изображение исторических личностей и событий, а также роль прототипов в создании образов героев. Также раскрывается мастерство автора в гармоничномсочетанииисторическойправдыс художественнойистиной. Ключевые слова: Xудожественные источники, образ героя, прототип, исторические события,художественная правда HISTORICAL TRUTH ANDARTISTICREALITYINTHENOVELS OFH. ÓTEMURATOVA Annotation. This article analyzes thehistorical novels Tumaris and Hurliman bythewell-known Karakalpak writer H. Ótemuratova. It explores the artistic depiction of historical figures and events, and highlights the importance of prototypes in shaping the characters. The author's skill inharmonizinghistorical truth withartisticreality isalso examined. Keywords:literary sources, character image, prototype, historical events, artistictruth. Qaraqalpaq ádebiyatı búgingi kúnde rawajlanıp barmaqta. Sonıń ishinde epikalıq shıǵarmalar da óziniń janrlıq hár túrliligi menen ádebiyatımızdı bayıtıp barmaqta. Epikalıq shıǵarmalardıń ishinde janrlıq jaqtan eń quramalı túri bul romanlar esaplanadı. Qaraqalpaq ádebiyatında ótken ásirdiń ortalarınan baslap romanlar jazılıp atırǵan bolsa házirgi waqıtqa shekem olardıń ishinde hár túrli janrdaǵı dóretpelerdi kóriwimizge boladı. Bizdiń ádebiyatımızda roman túrleri ishinde tayiyxıyromanlar belgili dárejede rawajlanıpkiyatır. Qaraqalpaq ádebiyatında tariyxıy romanlar qatarına T.Qayıpbergenovtıń “Qaraqalpaq dástanı”, K.Sultanovtıń “Ájiniyaz”, O.Bekbaulovtıń “Beruniy”, K.Mámbetovtıń “Posqan el”, “Bozataw”, A.Sadikovtıń “Bostansız búlbúl”, H.Ótemuratovanıń “Húrliman”, “Tumaris” romanları kiredi. Bul romanlardıń hámmesiniń prototipi bar. Mısalı, “Qaraqalpaq dástanı” romanında Maman biy Orazan ulı, Aydos biy, Ernazar alakóz, “Ájiniyaz” romanında Ájiniyaz Qosıbay ulı, O.Bekbaulovtıń “Beruniy” romanında ullı ilimpaz Abu Rayhan Beruniy, “Posqan el” romanında Ismayıl Sultan, Ormanbet biy, Jiyen jıraw, “Bostansız búlbúl” de Berdaq Ǵarǵabay ulı, Ótesh Alshınbay ulı prototip esaplanadı. Prototip, óz gezeginde, qaharman obrazın jaratıwda tiykarǵı www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 maǵlıwmat dáregi retinde qollanıladı.Prototipdanqaharman obrazınjaratıw processinde jazıwshı óziniń kórkem talantini isletip, prototipning qásiyetlerin kórkem hám oyda sawlelendiriwdi keńeytiw arqalı jańahám quramalıobrazlar jaratadı. Prototip hám qaharman obrazı haqqında H.Ótemuratovanıń tómendegishe ilimiy pikiri bar: “Tariyxıy romanda tiykarǵı obrazlar prototipler tiykarındadóretiledi. Jazıwshı roman jazıwushın, ózi tiykarǵı qaharman qılıp tańlap alǵan adamlar haqqında tariyxıy shınlıqtı óz qaharmanlarına tariyx bergen minezlemeni házirge shekem saqlanıp jetken tariyxıy dáreklerdi úyrenedi. Óz avtorlıq koncepciyası negizinde jazıwshı prototiptin óziniń zárúr belgilerin obrazǵa kirgizedi, zárúr emes dep esaplaǵan táreplerin qaldırıp ketedi. Lekin, prototiptiń xarakterine tán eń baslı belgiler alınıwı shárt. Kórkem shınlıqta prototiptıń ómir bayanına tiyisli barlıq faktler alına bermewi de itimal, al kórkem shınlıq jaratıw ushın, obraz dóretiw ushın kerekli bolǵan negizgi faktler ǵana tańlanadı. Usılar menen bir qatarda, prototipte joq qásiyetler onıń ómirinde bolmaǵan faktlerobraz jaratıwushın jazıwshınıńkórkem qıyalınan qosılıwı damúmkin1”. Belgili alim Qabil Maqsetov “ Dástanlar, jirawlar, baqsilar ” atli kitabinda Biz “Ashiq Nájep” dastaniniń Qaraqalpaqsha versiyasiniń payda bolıwın Berdaq baqsı atı menen baylanıstiradı ekenbiz, al Qaraqalpaq xalıq poeziyasindaǵı “Qiz Minayim” atlı qosiqtı oniń qaraqalpaqsha orginal teksti menen namasında shubhasiz Berdaq baqsı atına ótkeriwge boladi. Usi qosiqtiń tekstinde, namasinda Berdaqtan úlgi bolip Hurlimanǵa jetken. Hurliman bul qosiqti ózinshe jetilistirip Qarajanǵa miyras etip qaldirǵan. Qarajan baqsiniń ózide bul qosiqtiń sózinde, namasinda birinshi aytqan Berdaq bolǵan anamiz sóy dep aytatuǵin edi. Al Hurliman bolsa ózinshe bir usil menen aytatuǵin edi, dep maqullaytuǵin edi. Al óziniń aytqan “Qiz Múnayim” namasın solardiń úlgisi dep tastiyiqlaytuǵin edi. Qarajan baqsinin aytiwına qaraǵanda Hurliman bir neshe namalarda qosiq aytqan, biraq oniń eń jaqsi kórgen namalari “Qiz Munayim” “Sanali keldi ” bolǵan” . Húrliman baqsı haqqındaǵı bul maǵlıwmat penen romandaǵı Húrliman baqsı obrazın ashıwda qollanılǵan qosıqlardı salıstırsaq uqsaslıqlar bar. Yaǵnıy avtor usı “Qız Mináyim” qosıǵın shıǵarmada qaharman obrazın jaratıwda qollanǵan. Shıǵarmada toy xızmetine kelgen Húrliman qız-jigitler geshtek qurıp otırǵan jerinde usı qosıqtı aytadı: “Meyli, «Ashıq Nájepten birnama alayıq!- Húrli qaytadan duwtarǵaziban endirdi. Qız Minayım-áy, uyqınqattı, Yambashıńagiltińbattı, Kelgen yarınsuwıqqa qattı, Oyan endi, QızMinayım?!