YER OSTI YONG‘INLARIDAN FAVQULODDA EVAKUATSIYANI REJALASHTIRISH METODOLOGIYASI

Аннотация

Yerosti konlarida yuzaga keladigan yong‘inlar issiqlik va noissiq xavflar bilan bog‘liqdir. Issiqlik xavflari asosan issiqlikning yopiq yerosti muhitiga tarqalishi bilan tavsiflanadi. Noissiq xavflar esa, asosan to‘liq yonmaslik natijasida yuzaga keladigan karbonat angidrid (CO) kabi zaharli gazlardir. Bu gazlar ventilyatsiya tarmoqlari orqali yerosti muhitining boshqa qismlariga ham tarqalishi mumkin. Shu sababli, yong‘inning yerosti ventilyatsiya tizimi bilan o‘zaro ta’sirini chuqur anglash, bu kabi muhitda yong‘in paytida yuzaga keladigan xavflarni to‘g‘ri baholash va samarali favqulodda evakuatsiya rejasini ishlab chiqish uchun muhim ahamiyatga ega. Kalit so’zlar: yong‘in, evakuatsiya, optimallashtirish,xavfini baholash. Ushbu maqola yerosti konlarida yong‘in xavfsizligiga oid tadqiqotlarning hozirgi holatini, favqulodda evakuatsiyani rejalashtirish usullarini, mavjud metodlarning afzallik va kamchiliklarini, eng yaxshi amaliyotlarni va xavfsizlikni oshirish uchun integratsiyalashgan “aqlli” yechimlarni ishlab chiqish bo‘yicha istiqboldagi yo‘nalishlarni tahlil qiladi. Bundan tashqari, ushbu tadqiqot eksperimental va raqamli yong‘in tadqiqotlariga asoslangan holda yerosti yopiq muhitlarida yong‘in xavfsizligi va favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlikni sezilarli darajada yaxshilashga yordam beruvchi muhim omillarni aniqlaydi. Natijada, bunday muhitlarda evakuatsiya rejalarini samarali boshqarish imkoniniberadi 1rasm. Rasm-1 Yer osti yong‘inlaridanfavqulodda holatdaevakuatsiyanirejalashtirish Optimallashtirish usuli asosan istalgan ikki nuqta orasidagi eng qisqa masofani aniqlash uchun yaxshilangan algoritmni ishlab chiqishga qaratilgan bo‘lsa, xavfni baholash yondashuvi simulyatsiya vositalaridan foydalanib xavfni baholashni o‘z ichiga oladi. Optimallashtirish algoritmi, odatda, yong‘inning dinamikasini hisobga olmagan holda istalgan joydan xavfsizlikka olib boruvchi eng qisqa yo‘lni topishga harakat qiladi. Bundan tashqari, eng qisqa yo‘l eng xavfsiz yo‘l bo‘lmasligi ham mumkin. Xavfni baholash usuli esa, aksincha, yong‘in yuz bergan taqdirda eng og‘ir holatni aniqlash maqsadida yer ostidagi turli joylardagi yong‘in xususiyatlarining turli kombinatsiyalarini kompyuterda modellashtirishni o‘z ichiga oladi. Ushbu www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 usul yana ikkita asosiy toifaga bo‘linadi: yong‘inning raqamli modellashtirilishi va xodimlarning evakuatsiya jarayonini modellashtirish. Usullardan qat’i nazar, turli texnikalar yagona maqsadga xizmat qiladi – yong‘in falokati vaqtida talofatlarni minimallashtirish va yer osti inshootidagi odamlarni xavfsiz evakuatsiya qilish. Yaqinda Avstraliya va Shvetsiya konlarida konlardagi favqulodda holatlarni baholash va evakuatsiyani rejalashtirishda keng qo‘llanilayotgan yangi texnologiya bu Epiroc tomonidan ishlab chiqilgan Mobilaris Emergency Support (MES) tizimidir. Ushbu tizim favqulodda vaziyatda konchilarga xabar yuborish, voqeadan xabardor va bexabar bo‘lgan xodimlarni aniqlash hamda butun jarayonni real vaqt rejimida tasvirlash imkonini beruvchi yuqori darajada moslashuvchan va bog‘langan aloqa tizimini ta’minlaydi. Virtual interfeys orqali barcha xodimlarning harakatlari nazorat qilinadi va konchilar boshpana kameralariga yo‘naltirilib, belgilangan tartibda imkon qadar tez evakuatsiya qilinadi. Ushbu tizim Shvetsiyadagi yer osti konlarida standart favqulodda holat moslamasi sifatida joriy etilgan va evakuatsiya vaqtini 25– 50%ga qisqartirganligi isbotlangan [1] Optimallashtirish yondashuvi Yer osti evakuatsiyasini rejalashtirish uchun optimallashtirish yondashuvi asosan “Tarmoq bo‘yicha yo‘l rejalashtirish strategiyasi” (NPPS)**ga asoslanadi, u esa keng qisqa yo‘l algoritmidan foydalanadi. Hozirga qadar yopiq muhitdagi insonlarni xavfsiz evakuatsiya qilishni yaxshilash uchun ko‘plab optimallashtirishalgoritmlari ishlabchiqilgan [2]. Optimal yechim, qabul qilingan optimallashtirish usuliga qarab, chiqishdan foydalanish samaradorligini maksimal darajaga yetkazish yoki evakuatsiya vaqtini minimal darajaga tushirishga yo‘naltirilgan bo‘lishimumkin. Masalan, yo‘lni rejalashtirish usuli tor muhitdagi ssenariylar uchun evakuatsiya yo‘nalishlarida ustuvorlikni belgilash maqsadida 3D tor muhit modeli ishlab chiqishda qo‘llanilgan. Ushbu tadqiqotda tor muhit 3D bog‘langan grafik sifatida modellashtirilgan va evakuatsiya chiqish nuqtalari samaradorligini maksimal darajaga yetkazish hamda evakuatsiya kechikishini kamaytirish uchun ustuvorlikkayo‘naltirilgan tarmoq rejalashtirish algoritmiishlab chiqilgan. Shunga o‘xshash boshqa tadqiqotda, yer osti kabi cheklangan makonlardagi favqulodda evakuatsiya muammolarini hal qilish uchun ko‘p maqsadli dinamik yo‘nalish rejalashtirish tarmog‘i kiritilgan [3]. Ushbu tadqiqotda bir nechta manbadan bir nechta manzilga evakuatsiya modeli baholangan bo‘lib, unda asosiy maqsadlar — umumiy evakuatsiya ke