KIСHIK BIZNЕS VA XUSUSIY TADBIRKORLIK SAMARADORLIGINI BAHOLASH MЕZONLARI VA KO‘RSATKIСHLARI

Аннотация

Ushbu tezisda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarining iqtisodiyotdagi o‘rni, ularning samaradorligini baholash mezonlari va ko‘rsatkichlari keng tahlil etilgan. Iqtisodiy, ijtimoiy, innovatsion va boshqaruvga oid mezonlar asosida samaradorlikni baholash tizimi yoritilgan hamda baholashda qo‘llaniladigan asosiy indikatorlar va ularning hisoblash formulalari keltirilgan. Shuningdek, O‘zbekiston amaliyoti va xorijiy tajriba misolida tahlillarberilgan, tegishli xulosalar chiqarilgan. Kalit so‘zlar: kichik biznes, xususiy tadbirkorlik, samaradorlik, baholash mezonlari, iqtisodiy ko‘rsatkichlar, investitsiya samaradorligi, ROI, rentabellik, innovatsiyalar, boshqaruv tizimi. Bozor munosabatlari sharoitida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik har qanday davlat iqtisodiyoti rivojining ajralmas qismi hisoblanadi. Ushbu sektor nafaqat yangi ish o‘rinlari yaratishda, balki ichki bozorni to‘ldirish, aholi daromadlarini oshirish, innovatsiyalarni joriy qilish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, bugungi globallashuv jarayonlarida, mamlakatlarning raqobatbardoshligini ta’minlashda kichik biznes subyektlarining iqtisodiysamaradorligi muhimo‘rin tutadi. O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni qo‘llab- quvvatlash borasida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirildi. Prezident farmonlari, qarorlari, davlat dasturlari orqali bu sohani rivojlantirish uchun soliq imtiyozlari, kreditlar, subsidiyalar va infratuzilma yengilliklari taqdim etilmoqda. Biroq, bu sohaning real natijadorligini aniqlash, har bir tadbirkorlik subyektining iqtisodiyotga qo‘shgan hissasini baholash uchun tizimli yondashuv talab etiladi. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik samaradorligini baholash mezonlarini ishlab chiqish va amaliyotda qo‘llash nafaqat ularning faoliyatini tahlil qilishda, balki ularni yanada samarali rivojlantirishstrategiyalarini shakllantirishdamuhim vositaga aylanadi. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning iqtisodiyotdagi o‘rni. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik bozor iqtisodiyoti sharoitida iqtisodiy faollikni ta’minlash, aholini ish bilan ta’minlash, raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish, hududiy rivojlanishni jadallashtirishda muhim vosita hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda kichik biznes subyektlari tomonidan yalpi ichki mahsulotning 56,5 foizi ishlab chiqarilgan. Bu esa mazkursektorni strategik ahamiyatga egaekanini tasdiqlaydi. Samaradorlikni baholash mezonlari va ularning tasnifi. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini baholashda bir nechta ko‘rsatkichlar majmui hisobga olinadi. Ular quyidagicha tasniflanadi: A) Iqtisodiy mezonlar Moliyaviy barqarorlik–daromad vaxarajatlaro‘rtasidagi nisbat asosidaaniqlanadi. Rentabellik–sof foydaning ishlab chiqarish xarajatlariganisbati. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Investitsiya samaradorligi(ROI) –jalb qilingan mablag‘larning qaytish darajasi. Soliq tushumlari–davlat byudjetiga to‘langan soliqlarmiqdori. B)Ijtimoiy mezonlar Bandlikdarajasi –tadbirkorlik subyektida ishlayotgan xodimlarsoni. Ishchi kuchining ijtimoiy himoyasi–mehnat sharoitlari, ijtimoiy paketlar mavjudligi. Hududiy rivojlanishga qo‘shgan hissasi – infratuzilma rivojiga hissa, ijtimoiy loyihalarda ishtirok. C) Innovatsion mezonlar Yangi texnologiyalar joriy etilishi – ishlab chiqarish jarayoniga zamonaviy uskunalarni tatbiq etish. Intellektual mulk obyektlari–patentlar, litsenziyalar soni. Raqamlashtirishdarajasi –IT texnologiyalar vaaxborot tizimlaridan foydalanish. D) Boshqaruvsamaradorligi  Ichki audit vamoliyaviy nazorat tizimlari;  Boshqaruv strategiyasining mavjudligi va yangilanishi;  Resurslardan samarali foydalanish ko‘rsatkichlari Baholashindikatorlari vatahliliyko‘rsatkichlar Ko‘rsatkich Mazmuni Hisoblash formulasi ROI (Return on Investitsiya (Sof foyda / Investitsiya Investment) daromadliligi miqdori)×100 Ish unumdorligi Bir ishchiga to‘g‘ri Umumiy mahsulot / keladigan mahsulot Ishchilar soni hajmi Rentabellik Foyda darajasi (Sof foyda / Xarajatlar) ×100 Eksport salohiyati Eksport hajmi umumiy (Eksport / Umumiy daromadga nisbati tushum)×100 O‘zinioqlash muddati Investitsiyaning qaytish Investitsiya / Yillik sof davri foyda Ushbu ko‘rsatkichlar yordamida biznes subyektining ichki va tashqi faoliyati to‘liq tahlil qilinadi. Bu esa tadbirkorlik subyektining holatini real baholash va kelgusidagi qarorlar qabul qilishdamuhimvositabo‘lib xizmat qiladi. O‘zbekistondagi amaliy holat va tendensiyalar. So‘nggi yillarda kichik biznesni rivojlantirishga qaratilgan islohotlar natijasida O‘zbekistonda qulay muhit shakllanmoqda. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Xususan: “Yagona darc