FOYDALI QAZILMALARNI ELEKTR USULIDA FOYDALANISH HAQIDA ASOSIY TUSHUNCHALAR

Аннотация

Ushbu maqolada foydali qazilmalarni elektr usulida boyitish va qayta ishlash texnologiyalari haqida tushuncha beradi. Elektr usulida boyitish jarayoni minerallarning elektr o‘tkazuvchanligi, magnit xossalari va elektrokimyoviy holatiga asoslangan bo‘lib, uni qo‘llash samaradorligi qazilmalarning turiga bog‘liq. Elektr usulining asosiy afzalliklari qatoriga ekologik xavfsizlik, yuqori selektivlik va energiya samaradorligi kiradi. Ushbu usul asosan elektr separatsiyasi, elektrokimyoviy flotatsiya va magnit ajratish texnologiyalaridan iborat bo‘lib, qimmatbaho metallar, nodir yer elementlari va boshqafoydali qazilmalarni ajratib olishdakeng qo‘llaniladi. Maqola doirasida elektr usulida qazilmalarni qayta ishlashning texnologik jarayonlari, uskunalar, samaradorlik omillari va zamonaviy innovatsion yechimlar muhokama qilinadi. Bu yondashuv sanoat tarmoqlarida resurslardan yanada samarali foydalanish va ekologik ta’sirni kamaytirishda muhim ahamiyat kasbetadi. Kalit so‘zlar: Foydali qazilmalar, elektr usulida boyitish, elektr separatsiyasi, elektrokimyoviy flotatsiya, magnit ajratish, elektr o‘tkazuvchanlik, elektrokimyoviy jarayonlar, selektiv boyitish, qimmatbaho metallar, nodir yer elementlari, texnologik jarayonlar, innovatsion yechimlar, energiya samaradorligi, ekologik xavfsizlik,sanoat qo‘llanilishi. Kirish: Minerallar elektro‘tkazuvchanliklari bo‘yicha uch turgabo‘linadi: 1. Solishtirma elektr o‘tkazuvchanlikligi 102 -103 s /m bo‘lgan menerallar- o‘tkazgichlar deb m ataladi (ularning solishtirmaqarshiligi 109 Om.mdan kichik bo‘ladi) 2. Solishtirma elektr o‘tkazuvchanligi 10-10-8 s /m bo‘lgan minerallar- yarim o‘tkazgichlar deb m ataladi; Ularning asosiy xususiyati ,xaroratni ortishibilan El. o‘tkazuvchanligi oshib boradi. 3. Solishtirma elektr o‘tkazuvchanligi 10-8 s /m dan kichik bo‘lgan minerallar o‘tkazmaslar m dielektriklar debataladi. ularning solishtirmaqarshiligi 1012Om.m.dan yuqori bo‘ladi. Ma’lumki, xar qanday qattik jismda elektronlar bo‘ladi. Ular avvalo atomning yadroga yakin turgan elektronorbitalarini to‘ldiradilar. Bunday elektronlar jismning elektr o‘tkazuvchanligiga qatnashmaydilar. Elektr o‘tkazuvchanlikka yadrodan uzokrokda joylashgan to‘ldirilmagan orbitalarda aylanuvchi elektronlar qatnashadilar. Bunday elektronlarni o‘tkazuvchanlik zonasidagi elektronlar deb ataladi. Agar, to‘ldirilgan orbitadan to‘ldirilmagan orbitaga elektronlarni o‘tishi katta energiya talab qilmasa, ular tashqiy elektr maydoni ta’sirida atomdan – atomga o‘tadilar. Bunday atom ko‘rinishga ega bo‘lgan minerallar o‘tkazuvchilardeb ataladi. Boshqacha qilib aytganda, elektr maydoniga joylashtirilgan o‘tkazgichlarda ma’lum qism elektronlar atomdan chiqib ketadi va o‘tkazgichda musbat zaryadlangan ionlar sinchi (karkas) xosil bo‘ladi vaularda “erkin zaryadlar“–elektronlar xarakat qiladi.Bu elektr tokioqimi degani. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Agar o‘tkazgichni elektr maydoniga joylashtirilsa, uning sirtida elektr zaryadlari paydo bo‘ladi. Bir uchi musbat ( elektronlar yetishmaydi) , boshqa uchi manfiy (elektronlar ortikcha) zaryadlanadi. Elektr maydonidan chiqarilsa qarama-qarshi zaryadlar muvozanatlashib, o‘tkazgich zaryadsizlanadi . agar o‘tkazgichni zaryadlangan jismga tekizilsa, o‘tkazuvchanligi yaxshi bo‘lganligi sababli, jism zaryadi ishorasi bilan bir xil bo‘lgan zaryadga ega bo‘ladi va jismdan qochadi. Boyitishning elektr usuli mineral zarrachalarni elektr maydonida ta’sirlanishiga asoslangan. Ajralish, zarrachalarning elektr o‘tkazuvchanliklari farqi xisobiga amalgaoshadi. Bu usul ko‘pincha titan-sirkoniy, titan-niobiy, qalay-vol’fram (og‘ir fraksiyali) va boshqa konsentratlarni sifatini yaxshilash uchun va noruda materiallar (ko‘mir,fosfarit,kaloin, qum) boyitish uchun ishlatiladi. Elektrmaydonixossalari. Elektr maydoni deb, zaryadlangan jismga elektr kuchlari ta’sir qilayotgan fazoga aytiladi. Elektr maydonidagi jismning xarakat yo‘llari elektr kuch chiziqlari deb ataladi. Elektr maydonining elektr kuch chiziqlari bir-biriga ulangan. Ular musbat zaryaddan boshlanib, manfiy zaryada tugaydi. 1-rasmda xar-xil ko‘rinishdagi elektr maydonlari ko‘rsatilgan. 1-rasm. xar-xil ko‘rinishdagi elektrmaydonlari Elektr kuch chiziqlarining zichligi maydoning kuchlanganligi deb ataladi. U, shu maydonga joylashtirilgan musbat zaryadga (q) maydon tomondan ta’sir qilayotgan kuchga teng, ya’ni Ye=F/q, bu yerda Ye-elektr maydoni kuchlanganligi; F- zaryadga ta’sir qilayotgan kuch; q- zaryad mikdori. Maydonning xama nuktalarida kuchlanganlik bir xil bo‘lsabir tekis maydon, xar-xil bulsa noteks maydon deb ataladi. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Elektr zaryadlari bilan ta’sirlanayotgan muxit dielektrik o‘tkazuvchanligi bilan xarakterlanadi. U, zaryadning m