BUXORO JADIDLARINING MAORIFNI ISLOH QILISH BORASIDAGI SA’Y-HARAKATLARI

Аннотация

In this article, the information about the role of Sadriddin Aini in the educational reform efforts is highlighted. In this, the information about raising the morale of the people through the media and education system through Sadriddin Ainiy's creativity and activity in the widespread ofJadidism movement was mentioned. Key words: Jadidchilik, Young Bukharans, Young Khiva residents, “Tarbiyai atfol” (“Children's education”), “Materials for thehistoryof theBukhara revolution”,“Kolesov incident”. Kirish. Jadidchilik harakati XIX asr oxiri va XX asr boshlarida muhim ahamiyat kasb etgan ijtimoiy - siyosiy va madaniy-ma’rifiy harakat hisoblanadi. Jadidchilikharakatidastlab XIX asrning 80-yillarida Qrimda IsmoilbekGasprinskiy (1851-1914 y) rahbarligida tashkil topgan. Bu harakat namoyandalari dastlab o‘zlarini taraqqiyparvarlar, keyinchalik esa jadidlar deb atashgan. O‘sha davrning ilg‘or taraqqiyparvar kuchlari, birinchi navbatda, ziyolilar musulmon aholining umumjahon taraqqiyotidan orqada qolayotganligini his etib, ta’lim tizimini o‘zgartirib isloh qilishzaruriyatini tushunibyetgan edilar[8]. 879 Turkistonda jadidchilik harakatining kuchayishi natijasida undan Buxoroda Yosh buxoroliklar(1910) va Xivada Yosh xivaliklar(1914) partiyalari. Bu tashkilotlarning a’zolari asosan yoshlar bo‘lganligi uchun, balki fikr va g‘oyalari teran bo‘lganligi uchun ham ular o‘zlarini shunday atashgan[3]. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 7,issue1,Aprel 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Bu davrda Mahmudxo‘ja Behbudiy (1875-1919 y), Munavvar Qori Abdurashidxonov (1878- 1931 y), Polvonniyoz Hoji Yusupov jadidlarning eng yirik namoyandalari edi. Shuningdek, ularning maslakdoshlari va safdoshlari sifatida buxorolik milliy ziyolilardan Sadriddin Ayniy (1878-1954y), Abdurauf Fitrat (1886-1938y), Abdulvohid Burhonov(Munzim) (1875-1934 y), Fayzulla Xo‘jayev (1896-1938 y), Ubaydulla Xo‘jayev (1882-1938 y), Mukammil Burhonov (1884-1937 y), Usmon Xo‘ja (1878-1968 y), Otaulla Xo‘jayev (1880-1937 y), Abduqodir Muhiddinov (1892-1934 y), Muso Saidjonov (1893-1937 y) kabilar Yosh buxoroliklar harakatiningyulboshchilari edilar. Tadqiqot metodologiyasi.Yosh buxoroliklar tashkiloti Buxoroda jadidchilik va yangi usul maktablarini tashkil etishdako‘rsatgan jonbozligi va amirlik tuzumini,madrasa vamaktablardagi ta’lim-tarbiya tizimini isloh etish, mahalliy xalq orasida turli siyosiy va ijtimoiy varaqalar, gazetalarni tarqatishdagi samarali faoliyatlaribayon etilar ekan, ushbu jarayonlarda Sadriddin Ayniyning o‘ziham bevositaishtirok etgan. Amirlikdayashirin ravishda tarqala boshlagan gazeta vajurnallarning mutolaaqiluvchilari, yangi maktab tarafdorlarining Buxoroda to‘planishga olib keldi. Bunda Ayniy, Abdulvohid Munzim, HamidxojaMehriy,Ahmadjon maxdum Hamdiy,Usmon Xo‘ja kabi “eski jadidlar”(keksa yoshli) saflariga ularga hamfikr va xayrixoh bo‘lgan Abdurauf Fitrat, F.Xo’jayev kabitaraqqiyparvarlarning kelishuvi asosida 1910 yilda Yosh buxoroliklar tashkiloti vujudga kelgan. Attor, Gʻulomrizo qorovulbegi, Usmonxo‘ja Po‘latxo‘ja o‘g‘li, Mullo Ochil va uning o‘g‘li Mullo Boqiy va Sadriddin Ayniy bor edi. Shuningdek, ulamo jamiyatidan, mahalliy aholi, madrasa talabalari va ayrim hukumat arboblari orasidan ham ularga hamfikr bo‘lganlardan: muftiy domla Ikrom, qozi Abdusamadxoja, qozi Sharifjon Maxdum Sadri Ziyo, qozi Saidjon, Mirzo Sahbo Vobkandiy, Hoji Dodxoh, Porsoxoja, Hoji Hamroh Yo‘ldoshzoda, Mirzo Po‘lod, Salimjon, Hoji Sirojiddin, Ahmad Kamoliy va boshqalar bo‘lgan. Yosh buxoroliklar tashkiloti 1908 yil “Tarbiyai atfol” (“Bolalar tarbiyasi”) nomi ostida[2] [8] tashkil etilgan. Uning safida mahalliy xalq farzandlari, savdogarlar, ziyolilar, mudarrislar va turli boshqa tabaqa vakillari uyushgandi. Jamiyat a’zolarining faoliyatini S.Ayniy shunday ta’riflagan edi: “Jamiyat a’zolarining har biri doimoqo‘yniga ikki-uch donagazeta vamajmua va bir-ikkidona adabiy,axloqiy kitob tiqib,xoh bozorda bo‘lsin, xoh uyda bo‘lsin, xoh qishloqlarda bo‘lsin, xoh temir yo‘l safarlarida bo‘lsin, xulosasi, har bir fursat chiqquncha, xalqqa o‘qib berar, bir oz rag‘bat ko‘rsatganlarga yangi adabiyot tarqatib turar, jiddiyroq va samimiyroq odam qo‘lga tushsa, gazeta va majmualarga mushtariyqilar edi”. “Tarbiyai atfol” jamiyati tomonidan Istanbulda buxorolik va turkistonlik badavlat oila bolalari o‘z hisobiga, kambag‘al bolalar esa jamiyat hisobidan o‘qishga yuborilgan. 1908-yilning o’zida 880 14 kishi Istanbulga borib tahsil olib qaytgan. “Kolesov voqeasi”dan keyin, ularning ko’plari o’ldirildi”[2]. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 7,issue1,Aprel 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. 1909 yil oktyabr oyida o‘tkazilgan maktab imtihon