ARAB TILI UNLILAR TIZIMI TEXNIKASI VA LINGVISTIK AHAMIYATI

Аннотация

В данной статье анализируются технические особенности и лингвистическое значение системы гласных арабского языка. В статье рассматриваются три основных гласных звука в арабском языке (фатха, дамма, касра) в их кратких и долгих формах, а также их влияние на значение слов и грамматическую структуру. Исследование раскрывает роль гласных в фонетике, морфологии и словообразовании арабского языка. В статье подробно анализируются фонологические правила системы гласных арабского языка, включая гармонию гласных, удлинение гласных и процессы ассимиляции. Также подчеркивается важность изучения системы гласных арабского языка для специалистов в областиузбекской филологиии истории. Ключевые слова: арабский язык, система гласных, фатха, дамма, касра, огласовки, фонологическиеправила,гармония гласных,словообразование,лингвистическоезначение. Annotation: This article analyzes the technical features and linguistic significance of the Arabic vowel system. The paper examines the three main vowel sounds in Arabic (fatha, damma, kasra) in their short and long forms, as well as their influence on word meaning and grammatical structure. The research reveals the role of vowels in Arabic phonetics, morphology, and word formation. The article provides a detailed analysis of the phonological rules of the Arabic vowel system, including vowel harmony, vowel elongation, and assimilation processes. The importance of studying the Arabic vowel system for specialists in Uzbek philology and history is also highlighted. 107 Keywords: Arabic language, vowel system, fatha, damma, kasra, vowel marks, phonological rules, vowel harmony, word formation, linguistic significance. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 7,issue1,Aprel 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Arab tilida unlilar tizimi — bu tilning muhim fonetik jihatlaridan biri bo‘lib, unda harflar va ularning tovushlari, ma’no va grammatik tuzilmalarga ta’sir qiluvchi havo oqimi orqali ifodalanadi. Arab tilida unli tovushlar (harflar) so‘zning ma’nosini, grammatik vazifasini va talaffuzini aniqlashda asosiy rol o‘ynaydi. Unli tovushlar tilning to‘g‘ri va aniq ifodalashida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, harflarning tovushi va harakatlar (fatha, damma, kasra kabi) so‘zningto‘g‘ri talaffuzini va uningmazmuninibelgilaydi. Arab tili fanini o‘qitish o‘zining tub mohiyatiga ko‘ra milliy ma’naviyatimiz, urf-odatlarimiz, diniy marosimlarimiz xususiyatlarni namoyon etish bilan birga ijtimoiy-falsafiy, adabiy-tarixiy maqsadning amalga oshishiga xizmat qiladi. Shu bois arab tili fani tarix, o‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishidoirasidagi fanlarni chuquro‘rganishdamuhim yo‘nalish sifatidao‘rgatiladi. Milliy merosimizni o‘rganishda falsafa, tarix, til va adabiyot fanlarini birlamchi asos ekanligini hisobga oladigan bo‘lsak, arab tilini o‘rganish ustivorvazifa qilibbelgilanadi. Chunki 1300yillik tariximizning asosiy manbalari arab tilida yoki arab alifbosiga asoslangan turkiy yoki forsiy tilda yozilgan1. Qolaversa, o‘zbek tili va adabiyoti o‘qituvchisining birinchi ― quroli so‘z va undan to‘g‘ri vaijobiy foydalana olishdir. Binobarin adabiy til so‘z boyligimizning aksariyat foizini arab va fors tilidan kirib kelgan so‘zlar tashkil etadi. Qolaversa buyuk mutafakkirlarimiz, shoir va yozuvchilarimizning bizga qoldirgan boy merosini, hatto ular lotin yoki kiril grafikasida yozilgan yoki tarjima qilingan bo‘lsa ham ulardagi ma’no va mazmun mohiyatini chuqur anglab o‘quvchi shuuriga yetkazish uchun ham o‘zbek filologiyasi yo‘nalishidagi mutaxassis yoki tarixchi arab tilidan xabardor bo‘lishi kerak bo‘ladi. Arab tilidagi unli va undoshlar bu tilning go‘zalligi va boyligini tashkil etuvchi asosiy unsurlar hisoblanadi. Arab tili dunyodagi eng nafis va ifodali tillardan biri bo‘lib, u ma’no va talaffuzdagi farqdan tashqari, harf shakllarining xilma-xilligi va bir so‘zning ko‘plab mumkin bo‘lgan ma’nolari tufayli eng qiyin tillardan biri hisoblanadi. Boshqa tomondan, arab harflari ikkitaasosiy turga bo‘linadi:unlilar vaundoshlarhisoblanadi2. Arab tilidagi unli tovushlar (harflar) va ularning tizimi o‘ziga xos va murakkabdir. Bu tizimda uchta asosiy unli tovush mavjud: fatha (ةحتف), damma (ةمض), kasra (ةرسك). Bu tovushlar so‘zlarning grammatik holatini o‘zgartirish, fe’l va otlarning shakllanishi, shuningdek, so‘zlar orasidagi aloqalarni belgilashda katta ahamiyatga ega. Masalan, har bir harfning o‘ziga xos unli tovushi va unga qo‘shilgan harakatlar (yani, kichik belgilar) so‘zning ma’nosini va uning kontekstinianiq tushunishga yordam beradi. Arab tilidagi unlilar tizimi uning fonetik va grammatik tuzilishining murakkab va ajralmas tarkibiy qismidir. Qisqa va cho‘ziq unlilarni farqlash, ularning qo‘llanilishini tartibga soluvchi fonologik qoidalar bilan bir qatorda so‘z yasashda, grammatik fleksiyonda va tilni umumiy tushunishda hal qiluvchi rol o‘ynay