XITOY IYEROGLIFIKASINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI

Аннотация

Ushbu maqola Xitoy iyeroglifikasining tarixan rivojlanish bosqichlari to’g’risidagi ma’lumotlarni, har bir bosqich Xitoyning qaysi bir podsholik davriga to’g’ri kelganini, xitoy tilining murakkabligi sabab o’rganish qiyin bo’lgan iyerogliflarni soddalashtirishqanday amalga oshirilganini o’zichiga oladi. Annotation: This article contains information about the historical stages of development of Chinese hieroglyphs, which dynasties of China each stage corresponds to, and how the simplification of hieroglyphs, which were difficult to learn due to the complexity of the Chineselanguage, was carried out. Kalit so'zlar: Xitoy iyeroglifikasi, Hanzi (汉字), Kanji yozuvi, Jiahu belgilari, Orakul suyak yozuvi, Muhryozuvi (juanshu), Klerikal yozuv(lìshū), Namunali yozuv yoki Kaishu 楷书. Key words: Chinese hieroglyphics, Hanzi (汉字), Kanji script, Jiahu characters, Oracle bone script, Seal script (juanshu), Clerical script (lìshū), Model script orKaishu楷书. Xitoy tilini o’qish va yozishni o’rganganingizda, siz dunyodagi eng qadimgi yozuv tizimlaridan birini o’rganasiz. Xitoy belgilarining evolyutsiyasi ming yillar oldin kuzatilishi mumkin. Sopol idishlar, chig’anoqlar va suyaklarga o’yib yozilgan belgilar 8000 yil oldin deb topilgan. Taxminan 3000 yil oldin hayvonlarning suyaklari va toshbaqa qobig’iga yozilgan fol ochish marosimlari bilan bir xil yozuv tizimi yaratilgan. Ushbu belgilarning ba'zilari bugungi kunda ishlatiladigan xitoy iyerogliflarining “ajdodlari” hisoblanadi. Xitoy yozuvi asrlar davomida rivojlanishda davom etdi va ilk bor Tang sulolasi tomonidan biz bugungi kunda amalda qo’llaydigan an'anaviy xitoy yozuvining taniqli tizimi vujudga keldi. Xitoy yozuvi tarixidagi yana bir evolyutsiya o’tgan asrda Xitoyda qo’llanilayotgan yozuv tizimini yaratish uchun xitoy iyerogliflarining soddalashtirilishibilan sodirbo’ldi. Avvalamborbizdasavolpaydobo’ladi, o’zixitoyiyerogliflarinima? Hanzi (汉字) nomi bilan tanilgan xitoy iyerogliflari xitoy yozuvining asosini tashkil qiladi va Gʻarb tillarida qoʻllaniladigan alifbo tizimidan keskin farq qiladi. Alifbo harflaridan farqli o’laroq, logogrammalar so’zlarni yoki so’z birikmalarini ifodalaydi. Qadimgi Misr, 148 Mesopotamiya va Xitoyda qo’llanilganlar kabi dunyodagi eng qadimgi yozuv tizimlari logografik tizimdan foydalanadi. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 7,issue1,Aprel 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Eng qadimgi xitoy iyerogliflari rasm yoki piktogrammalar yordamida yaratilgan bo’lib, ular dastlab loydan yasalgan idishlar va suyaklarga, keyinroq bronza va boshqa metallarga yozilgan. Bu belgilar oxir-oqibatda biz bugun ko’rib turgan xattotlik uslubiga aylandi. Bu uslub ham asrlar davomida Oracle suyaklari deb ataladigan qo’pol, shakllanmagan uslubdan zamonaviy “romb shaklidagi” belgilargacha o’zgargan. Ba’zi belgilar piktogrammalar bo’lib, unda belgi elementni tasvirlaydigan rasmdir. Boshqalar esa mavhum tushunchani ifodalovchi ideogrammalardir. Keyin ikki yoki undan ortiq piktogramma va ideogrammalarni birlashtirib, yangi ma’no hosil qiluvchi belgilar va ma’no va tovushni beruvchi elementlarni birlashtirgan belgilar mavjud. Xitoyliklarning “苍颉造字” (“Cangjie belgilar yaratdi”) maqoliga ko’ra,xitoy iyerogliflari Sariq imperatorning to’rt ko’zli rasmiy tarixchisi Kanji ixtirosi edi. Kanji ozining aql-zakovati va ajoyib xotirasi bilan mashhur bo’lgan va Sariq imperator tomonidan ma'lumotni yozib olish uchun yozuv tizimini ixtiro qilish vazifasi berilgan. Keyin Kanji atrofdagi narsalarni, hayvonlar va boshqa tirik mavjudotlarni, geografik xususiyatlarni, quyosh, oy va yulduzlarni o’rganishga kirishdi, har bir ob'ektni boshqalardan ajratib turadigan o’ziga xos xususiyatini topdi. Keyin u o’ziga xos xususiyatlarning har birini o’zida mujassam etgan personajlarni yaratdi. Afsonaga ko’ra, u xudolarni tugatilgandan so’ng va samoviy arvohlar yig’lab yuborishgan, chunki ular Kanjiningixtirosi odamlarni yanada ayyorroq qilishinibilishgan. O’shandan beri arxeologik kashfiyotlar, hatto bizning bilimimizda hali ham boshliqlar mavjud bo’lsa ham, xitoy belgilarining kelib chiqishining muqobil, ilmiy jihatdan aniqroq ko’rinishini taqdim etdi. Yozma belgilarning dastlabki dalillari 8000 yilllar oldingi deb taxmin qilinadi. Neolit (yoki yangi tosh davri) davriga oid bir qancha arxeologik yodgorliklarda ideogrammalar yoki geometrik shakllar tasvirlangan sopol idishlar, hayvonlar suyaklari va toshbaqa qobiqlari topilgan. Ushbu joylarning eng qadimgisi Xenan provinsiyasidagi Jiahu bo’lib, u miloddan avvalgi 6600 yilga tegishli bo’lib, unda toshbaqa qobig’ida 16 ta aniq belgi aniqlangan. Shuning uchun ba'zi tarixchilar bu Jiahu belgilarini eng qadimgi xitoy belgilari deb da'vo qilishadi. 149 Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 7,issue1,Aprel 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi