KIBERJINOYATCHILIK - GLOBAL XAVF: DUNYO QONUNCHILIGI SHARHI

Аннотация

Данная статья посвящена одной из современных глобальных проблем – угрозе киберпреступности. На сегодняшний день миллионы людей становятся жертвами киберпреступников, что приводит к значительным финансовым убыткам. Особенно в эпоху глобализации подобные неприятные ситуации становятся всё более распространёнными. Учитывая такие проблемы, основная цель написания статьи заключается в предотвращении обмана, связанного с доверием киберпреступникам, содействии мировому сообществу в борьбе с киберпреступностью, а также в изучении и анализепредпринимаемых в этомнаправлениимер. Annotation: This article is dedicated to one of today’s global issues – the threat of cybercrime. Currently, millions of people fall victim to cybercriminals, often suffering significant financial losses. Such unfortunate situations have become increasingly common, especially in the era of globalization. Considering these problems, the main goal of this article is to prevent individuals from being deceived by cybercriminals, contribute to the global fight against cybercrime, and analyze themeasures being taken in thisarea. Kalit so`zlar: kiberjinoyat, globallashuv, firibgarlik, ijtimoiy tarmoq, internet, kiberterrorizm, kiberxujum, qonunchilik. Kiberjinoyatchilik raqamli texnologiyalar va internet tarmoqlaridan foydalangan holda sodir etiladigan noqonuniy harakatlarni ifodalaydi. Kiberjinoyatchilik bugungi davrda nafaqat alohida shaxslarga yoki korporatsiyalar, balki butun davlatlar uchun ham jiddiy tahdid sifatida qaralmoqda. O`sha internet tarmoqlaridan foydalanib amalga oshiriladigan noqonuniy faoliyatlar jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy barqarorligini buzish salohiyatiga ega. Shu sababli, dunyo bo`ylab davlatlar va xalqaro tashkilotlar kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish va axborot xavfsizligini ta’minlashga alohida e’tibor qaratmoqda. Bu borada ko`plab hamkorlik aloqalari 154 olibborilmoqda. 1.Ushbu maqoladakiberjinoyatlarning tushunchasi vaturlari yoritib berildi. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 7,issue1,Aprel 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. 2.Shuningdek tadqiqotimiz davomida kiberjinoyatchilikka qarshi kurashishga oid xalqaro va milliystandartlar ham o`rganib chiqildi. 3. Shu bilan birgalikda xalqaro hamkorlik va milliy qonunchilikni kuchaytirish orqali kiberjinoyatchilikkaqarshi kurashish yo`llari bilan ham tanishib chiqildi. Kiberjinoyatchilik — axborotni egallash, uni o‘zgartirish, yo‘q qilish yoki axborot tizimlari va resurslarini ishdan chiqarish maqsadida kibermakonda dasturiy ta’minot va texnik vositalardan foydalanilgan holdaamalga oshiriladigan jinoyatlar yig‘indisi1. Maxfiy ma’lumotlar qonuniy tarzda himoyalangan holatda yuz beruvchi kiberjinoyatlar bilan bog`liq ko`pgina jinoyatlar mavjud. Xalqaro miqyosda hukumat ham, nodavlat subyektlar ham kiberjinoyatlar, jumladan, josuslik, moliyaviy o`g`irlik va boshqa transchegaraviy jinoyatlar bilan shug`ullanadi. Xalqaro chegaralarni kesib o`tuvchi va kamida bitta milliy davlatning xattiharakatlarini o`z ichiga olgan kiberjinoyatlar ba’zankiberurush debataladi. Uorren Baffet kiberjinoyatni “insoniyatning birinchi raqamli muammosi “deb ta’riflaydi va “insoniyat uchunreal xavf tug`diradi”,deya qo`shimchaqilib o`tadi. Kiberjinoyatchilik vujudga kelishi bilan tadqiqotchilar o`rtasida bu atama qanaqa bo`lishi va u nimalarni o`z ichiga olishi kerakligi haqida munozaralar yuzaga kelib, hanuzgacha davom etmoqda. Rus olimlari V.A.Nomonkov va T.L.Tropina o`z tadqiqotlarida “kiberjinoyat” tushunchasini keltirib chiqaradigan so`zlarning ma’nosini tavsiflovchi xorijiy izohli lug`atlarni tahlil qilib, natijada”kiberjinoyat” atamasi “komyuter jinoyati”dan kengroq degan xulosaga keladi. Ularning fikricha, “kiberjinoyat – komyuter tizimlari yoki komyuter tarmoqlari, shuningdek, kibermakonga kirishning boshqa vositalari yordamida yoki ular orqali kibermakonda, komyuter tizimlari yoki tarmoqlari vositalari doirasida hamda komyuter tizimlariga, komyuter tarmoqlariga qarshi sodiretilgan har qanday jinoyatlar majmuidir. Shuningdek, Rossiyaning boshqa bir guruh olimlari, ya’ni T.N.Sharipova va A.A.Sidorenka o`z nazariyasida “kiberjinoyat” atamasi “kompyuter tizimi yoki tarmog`i yordamida, komyuter tizimi yoki tarmog`i doirasida, komyuter tizimi yoki tarmog`iga qarshi sodir etilishi mumkin bo`lgan har qanday jinoyatni”birlashtirgan deb hisoblaydilar. Ushbu yondashuv vakillari tomonidan berilgan ta’rif kengroq harakatlar doirasini o`z ichiga oladi va zamonaviylik talablariga yaxshiroq javob beradi. Kiberjinoyatning mohiyatini yaxshiroq tushunish uchun texnologiyadan tashqari, bu turdagi jinoyatlarning o`ziga xos belgilarini ham mukammalo`rganish kerakbo`ladi. Farqlovchi belgilarini ajratib ko`rsatadigan bo`lsak: Jinoyatchilar axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish orqali o`z maqsadlariga erishadi; Kiberji