ARAB TILIDA EGAGA TA’SIR QILUVCHI YUKLAMALAR:الحروف الناسخة TAHLILI

Аннотация

Ushbu maqolada arab tilida egaga ta’sir qiluvchi yuklamalar tahlil qilinadi. Xususan, ta’kid yuklamalarining morfologik va sintaktik xususiyatlari hamda ularning gapdagi vazifalari ilmiy asosda yoritiladi. Kalit so‘zlar: ،ّن َك ،َت يك ،ّن َك ،ّن َأ ،ّن َ ،ّن َ , yuklamalar, mubtado, xabar, harf, nasb holati, modal so‘zlar. Arab tilida “yuklamalar”, „ko‘makchilar“ va „bog‘lovchilar“ degan tushunchalar o‘zbek tilshunosligidagi kabi aniq belgilanmagan bo‘lsa-da, ularning vazifasiga o‘xshashbo‘lgan so‘zlar mavjud. Arab tilida bu turdagi so‘zlar “harflar” (فورحكا) deb yuritiladi. Ular mustaqil ma’no ifodalamaydi, lekin gapdagi boshqa so‘zlar bilan bog‘lanib, ma’no yoki grammatik vazifa bajaradi. Bog‘lovchilar vazifasini ّن َ ،ف ،و kabi harflar1 bajaradi. َحت ،قوف ،ىكَ ،ىلع kabi harflar esa ko‘makchi hisoblanadi. ّن َك ،ل ،ّن َ ،ّن َ kabi harflar arab tilida yuklama vazifasida keladi. Yuklamalarning bir qancha turlari mavjud bo‘lib, ularning har biri alohida chuqur o‘rganilib, tahlil qilinadi. Quyida esa egaga ta’sir qilivchi yuklamalar, ya’ni arab tilidagi „inna va axovatuha“(,,inna“ vauning opa-singillari)ni ko‘rib chiqiladi. O‘zbek tilida gapni gap bo‘laklariga ajratganda uning egasi bosh kelishikda bo‘ladi. Arab tilida ham xuddi shunday. Gapning mubtadosi, ya’ni egasi rof’2 holatida bo‘ladi. Lekin shunday yuklamalar borki, ulardan keyin keladigan ega bosh kelishikda emas, balki tushum kelishigida(fatha yoki tanvin-fatha holatida) qo‘llaniladi. Shuni aytib o‘tish lozimki, bu yuklamalar so‘zlovchining fikriga nisbagan bildirgan subyektiv bo‘yoq jihatidan o‘zbek tilidagi modal so‘zlarga3 o‘xshab ketadi. Tushum kelishigi arab tilida nasb deb atalishini inobatga olgan holda yuqorida qayd etilgan egaga ta’sir etuvchi yuklamalar „nasb qiluvchi yuklamalar“ ham deyiladi. Arab tilshunosligida buyuklamalar6tani tashkil etadi: ّن َك،َت يك ،ّن َك،ّن َأ ،ّن َ ،ّن َ 1. ّن ََ yuklamasi – „albatta, haqiqatda“ ma‘nosini anglatadi. Lekin ko‘pincha bu yuklama gap tarkibida kelganda tarjima qilinmaydi. Gap mazmuniga ishonch munosabatini ta’kidlab, 1Harf(فف رحكا)–arabtilidagiso‘zturkumlarininguchinchisihisoblanib,buturkumgaaniqlikartikli,yuklamalar, predloglar,umumanolganda,yordamchiso‘zlarkiradi.Harfso‘zturkumidagiso‘zlarmustaqilma‘noanglatmaydi, balkibiron-birso‘zbilankompleksholdakelgandama’noanglatishgahissaqo‘shadiyokiikkivaundanortiq gaplarnio‘zarobir-birigabog‘lashuchunishlatiladi. 2Rof’holatibuso‘zlarningboshkelishikdadammayokitanvin-dammagatugashidir. 205 3Modalso‘zlar–so‘zlovchiningo‘zfikrigashaxsiymunosabatinibildirib,o‘zidaachinish,ishonch,afsuslanish, gumon,istakkabimazmunlarniaksettiruvchiso‘zlardir. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 7,issue1,Aprel 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. kuchaytirib beradi xolos. Masalan: .ّر ٌا َت ييّن كا ّن ََ (Albatta/haqiqatda yoz issiqdir.) Yoki: ّت تٌسنلا ّن ََ .ىى سَ تن(Darhaqiqat, inson unutuvchidir.) Qolaversa, ّن ََ ga „Tinglovchi yoki o‘quvchi gapga ishonmasligi mumkin, deb hisoblanganda ishlatiladigan ta’kidyuklamasi“4,-deya ta’rif beriladi. Inna va shunga o‘xshash yuklamalar, asosan, ismiy jumlalarda5 uchraydi. Lekin fe’liy jumlalarda6 ham kelishi mumkin. Agar inna kabi yuklamalar fe’liy jumlalarda kelsa, gapning egasi kesimdan oldinga o‘tadi. Inna dan keyin ega kelishi va inna ning o‘zi esa gap boshida ishlatilishini inobatga olgan holda gapning egasi ham fe’ldan oldinga o‘tishi grammatikada shart bo‘lgan qoidadir. Masalan: Talabalar bugapni tarjimaqildilar. .تَلمجكا هذه ُف لاكا ّجرت Albatta, talabalar bugapni tarjimaqildilar. .تَلمحكا هذه اومجرت ُت لاكا ّن َ „Agar gapning egasi kishilik olmoshidan iborat bo‘lsa, bu yuklamalardan keyin shu olmoshga mosbo‘lgan qo‘shilibkeluvchi olmosh keladi vaushuyuklamalarga qo‘shilibyoziladi. Mas.: U(mn)bumaqolani yozdi. –.تَتكٌتَمت كاهَ ذَ هت َي تَتَأت َ ت (Haqiqatan) ubumaqolani yozdi. –.تَتكٌتَمت كا هَ ذَ هت َي تَتَأت ٌَت ننََ Eslatma!Ishaxs birlikvakoʻplik qoʻshiluvchi olmoshlari ikkixil variantda qoʻshilishimumkin: Inna yuklamasidan keyin kelayotgan ega tushum kelishigida bo‘lishi kerak. Lekin shunday o‘rin borki, inna'dan keyin gapning egasi bosh kelishikda bo‘ladi. Bunda ّن َ dan so‘ng ٌَت yuklamasi qo‘shilib keladi. Ma’noo‘zgarmaydi, ammo endi ega bosh kelishikdaishlatiladi.Masalan: Kelajak shirinbo‘lsa ehtimol,aslidahozirgi payt eng shirindir. –.ىتلاَرف َِ ٌحت كا ٌمت ننَ،اوو لياف ُف ييتَكا ّف وَيْي ق Eslatma! Inna ishtirok etgan ot kesimli gapdagi ega „ismu inna“ deyiladi va tushum kelishigida bo‘ladi. Kesim esa „xobaru inna“ deb atalib, bosh kelishikda ishlatiladi. Masalan: .رى ميَْف ّت ٌَسَكا ّن َ Jumlasida „inna“ – ta’kid harfi, „al-bustana“ – innaning ismi, „musmirun“ esa innaning xobari sanaladi. 4A.Abdujabborov.Arabtili.Darslik.T.,2005.(180-bet) 5Ismiyjumla(َيمسلاَلمجكا)–gapningegasivakesimismso‘zturkumibilanifodalangangap.Ismiyjumlao‘zbek tilidaotkesim