Психологические особенности самоконтроля в подростковом возрасте

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу илмий мақолада инсондаги психик ўзгаришлар ҳар агрессив хулқ-атвор, доим ижтимоий ҳодисаларга боғлиқлиги ҳақида фикрлар психологик хуружлар, баён этилган. замонавий тасаввурлар, жисмоний агрессия. Психологические особенности самоконтроля в подростковом возрасте АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной научной статье высказывается мнение, что агрессивное поведение, психические изменения человека всегда обусловлены психологические атаки, социальными событиями. Специфические изменения в современные психике могут повторяться или принимать новые формы представления, физическая агрессия. под влиянием природы, общества или их взаимодействия. 1 Acting Associate Professor, PhD, Andijan State University Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 08 (2024) / ISSN 2181-1415 Подобным образом подростковый возраст, являясь периодом бурных перемен, протекает с особой яркостью и стремительностью. Ўсмирлик даврининг (11-12 ёш ва 15-16 ёш) асосий кўрсаткичлари – бу психофизиологик ўзгаришлардир. Улар организмидаги эндокрин ўзгариш билан боғлиқ жинсий етилиш фазаси орқали кузатилади. Белгиланган ўзгаришларнинг бошланиши ва тезлиги қизлар ва йигитларда хилма-хил бўлади. Турли хил физиологик тизимлар иккала жинсдаги ўсмирда ҳам бир вақтда ривожланмайди. Натижада, бош миядаги қон айланишнинг секинлашуви тормозланиш жараёнларининг тезлашишига, тез чарчоқ ҳосил этишига, кайфиятнинг кескин ўзгаришига, эмоционал мувозанатсизликка, уйқунинг бузилишига сабаб бўлади. Шу билан биргаликда хотира ҳажмида ҳам сезиларли муаммолар вужудга келади. Ўсмирлардаги бу пайтдаги асосий белгилар ўзини англаш, ўзини катталарча тутиш кузатилади, ўсмирлик даврининг иккинчи фазасида (қизларда 13–15 ёш, ўғил болаларда 15–16 ёш) руҳий мувозанат бироз бузилади: аҳамиятли тарзда хафа бўлиш, танбеҳга ноадекват жавоблар, негативизм ва тартибсизлик юзага келади. Организмнинг шиддатли анатом-физиологик қайта қурилиши ўсмирларнинг ўз ташқи кўринишларига қизиқишининг пайдо бўлишига олиб келади ёки аксинча. Ўз навбатида агрессия, агрессивлик каби ҳолатлар ҳам содир бўлади. Ўсмирдаги агрессив хулқ-атворнинг шаклланишида икки хил характерга эга бўлган ташқи ва ички омиллар муҳим рол ўйнайди. Уларга: 1) ички омил (жинсий хусусиятлар, асаб тизими, темперамент ва характернинг мустаҳкамлик даражаси, ўз-ўзини такомиллаштиришда асосий эҳтиёжлар, ўзини намоён этиш ва мулоқотнинг қондирилмаганлиги), 2) ташқи омиллар (жисмоний муҳит ҳолати, оилавий мулоқот услуби, тенгдошлар томонидан социал таъсирлар, болалар томонидан алкогол ичимликлар ва наркотиклар истеъмол этиш ва салбий ОАВ га берилиш). Ўсмирлардаги ўзига хос белгиларни Эргаш Ғозиев қуйидаги сўзлар билан етарлича изоҳлаган: “Ўсмирлик даври тақлидчанлиги, муқим нуқтаси назарнинг шаклланмаганлиги, ҳиссиётлилиги, мардлиги, тантилиги билан Агрессивлик намоён бўлиши биологик жинсга боғлиқ бўлиб қолмай, балки психологик (маскулин, андрогин ва феминин) хусусиятларга ҳам боғлиқ. Агар эътибор берилса, маскулин аёл ва эркакларда қатъийлик, бетартиблик, феминин аёл ва эркакларда бетартиблик, хафа бўлиш, гумонсираш мавжуд бўлади [61]. Баас-Дарки сўровномаси агрессияни тадқиқ этишдаги чет эл психологиясининг машҳур методикаларидан бири ҳисобланади. Замонавий тасаввурлар бўйича агрессия мураккаб вазиятлардаги муаммолар ечимини топишда руҳий зўриқишни тақозо этади. Айни кундаги энг тезкор ахборот- психологик хуружларнинг асосий қуроли ўсмирлардаги агрессив ҳолатларни уйғотишга йўналтирилган. Қуйида эса қишлоқ ўқувчи респондентлар мисолидаги Баас-Дарки сўровномаси бўйича умумий баллар йиғиндиси келтирилган. Агрессив ҳолатлар ва улар компонентларининг турли жиҳатлари бир қатор тадқиқотларда ёритилган бўлишига қарамай, у ўсмирлик даврида ўзини ўзи 134 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 08 (2024) / ISSN 2181-1415 назорат қилишнинг психологик механизмларига дахлдор ҳолатда етарлича ўрганилмаган. Маълумки, илгари барқарор тарзда намуна ва меъёр сифатида киритилган ўсмирларга хос хусусият ҳамда жиҳатлар кейинги йилларда жаҳонда кескин юз бераётган турли воқеликлар, ҳодисалар, ахборот, психологик хуружлар таъсири остида ўзгариб боряпти. Мазмунан, жаҳондаги оламшумул воқеликлар регрессив кўриниш оляпти. Бу ҳолат примитив ва агрессив ҳолатни эслатади. Шунга мувофиқ бирламчи ҳолат агрессияни ўрганиш сифатида тадқиқот методи Баас- Дарки агрессивликни ўрганиш методи танланди. Мазкур тадқиқотда ўсмирлик даврида агрессив ҳолатларда ўзини ўзи назорат қилишнинг бу психологик ҳодиса ўз ичига олган бошқа унсурлар билан алоқасини, яъни ўзини ўзи назорат қилишни ташкил этувчи турли таркибий бирликларнинг ўзаро алоқа муносабатларини текшириш режаси кўзланган эди. Бунинг учун тадқиқотда Баас-Дарки томонидан таклиф этилган агрессив ҳолатлар компонентларини текширишга мўлжалланган методика қўлланилди. Шу билан биргаликда агрессивлик яққол намоён бўлиши учун жинс фарқлари бўйича ҳам тадқиқот олиб борилди. Бунда тадқиқот иши олдига қуйидаги вазифалар қ