Значение новой экономической политики (НЭП) в сельском хозяйстве Туркестана

Аннотация

Калит сўзлар: Мақола Янги иқтисодий сиёсат (НЭП)нинг янги иқтисодий сиёсат, 1920‒1924 йилларда Туркистон АССР қишлоқ хўжалигини кооперация, қайта тиклашда муҳим бўлган қишлоқ хўжалик деҳқон хўжаликлари, кооперацияларининг фаолияти тарихига бағишланган. Туркистон МИК, Туркхлопсоюз, Турксельсоюз, Сельхозбанк, 1 Associate Professor, Candidate of Historical Sciences, Department of History of Uzbekistan, Andijan State University. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 08 (2024) / ISSN 2181-1415 кредит уюшмаси, ирригация агротехника, уруғлик, иш қуроллари, қишлоқ хўжалик маҳсулотлари. Значение новой экономической политики (НЭП) в сельском хозяйстве туркестане АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Статья посвящена истории новой экономической НЭП, политики (НЭП) 1920–1924 годов, имевшей важное кооперация, значение в восстановлении сельского хозяйства фермерские хозяйства, Туркестанской АССР. Туркестанский ЦИК, Туркхлопсоюз, Турксельсоюз, Сельхозбанк, кредитный союз, ирригационная агротехника, семена, орудия труда, сельскохозяйственная продукция. Совет давлатида 1921 йил баҳоридан эътиборан “ҳарбий коммунизм“ сиёсати ўрнига жорий этилган Янги иқтисодий сиёсат (НЭП) бутун мамлакатда халқ хўжалигини қайта тиклаш, иқтисодиётни маълум ривожланиш йўлига солиш имкониятини яратди. Янги иқтисодий сиёсатни жорий этилиши ўша даврда РСФСР таркибида бўлган Туркистон АССРнинг халқ хўжалигини барча тармоқларида муайян ўзгаришларга олиб келди. Бу даврда Туркистон АССР халқ хўжалиги ўз ҳусусиятларига кўра собиқ Иттифоқдаги иқтисодий вазият ва ҳолатлардан кескин фарқ қилар эди. Шу боисдан ҳам ўлкада янги иқтисодий сиёсатни жорий этишда зиддиятли ҳолатлар ҳам намоён бўла бошлади. 1918–1920 йилларда ижтимоий-сиёсий ҳаётда амалда бўлган “ҳарбий коммунизм” сиёсати ўрнига озиқ-овқат развёрткасини 1921 йил ёзидан эътиборан янги иқтисодий сиёсат(НЭП)га, (озиқ-овқат солиғи) алмаштирилиши жамият ҳаётига сезиларли даражада таъсир ўтказганди. Янги иқтисодий сиёсат даврида жамиятда бозор муносабатларининг айрим элементлари пайдо бўлиб, деҳқон хўжаликлари ўзлари етиштирган қишлоқ хўжалик маҳсулотларининг маълум ортиқча қисмини бозорда сотиш имкониятига эга бўлди. Янги ташкилланаётган кооперацияларга бирлашиб экин майдонларини кенгайтириш ва кўпроқ маҳсулот етиштириш имкони ошди. Бироқ бюрократик жамият қарор топаётгани, большевиклар ҳокимиятининг ҳусусий мулкка тажовузкор сиёсати оқибатида қишлоқ хўжалигини тиклашга доир муҳим масалалар ҳали ҳам ўз ечимини топа олган эмас эди. Туркистон ҳудудларида азалдан ерлар ўзига хос майда ва тарқоқ майдонларга бўлинганлиги сабабли, агротехниканинг ўта оддийлиги, ирригация тармоқларининг жуда ночор аҳволдалиги, маблағларнинг камлиги янги ерларни жадал ўзлаштириш, экин майдонларини кенгайтириш имконини бермас эди. 70 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 08 (2024) / ISSN 2181-1415 Туркистон АССРда 1920‒1922 йилларда ўтказилган ер-сув ислоҳатига қарамай, ўзбек қишлоқларидаги мавжуд кам ерлилик ва ерсизлик ҳолатлари сақланиб қолмоқда эди. Бунга 1924 йилда республикада деҳқончиликда фойдаланилган ерлар мавжуд экин майдонларининг 58,7 фоизни ташкил этиб, қишлоқ хўжалигининг ялпи маҳсулоти эса 1913 йилга нисбатан 42,7фоизини, 1925 йига келиб ҳар 100 хўжаликнинг 13 таси экин майдонига эга эмас, ерсиз ва 2 десятинагача ерга эга деҳқон хўжаликлари 71,8 фоизни ташкил эгани [1. 2.Т. Б. 327] мисол бўла олади. Ўзбек қишлоқларидаги деҳқон хўжаликларининг ўзига хос ҳусусиятларидан яна бири шундаки етиштирган маҳсулотларини 40% ўз истеъмоли учун ишлатса, қолган 60% (асосан пахта, мева, полиз маҳсулотлари) бозорда сотар эди. Бундан ташқари кам маблағли дехқонлар ҳосил етиштириш учун бой хўжаликлардан катта фоиз ҳисобига қарз олар, деҳқончиликдан топган даромадини асосий қисми қарзларини тўлашга сарфларди. Бундан ташқари суғориладиган ерларнинг қарийб 30 фоизидан ортиқроғи “бой ва қулоқ хўжаликлари” ҳисобига тўғри келиб, ҳусусан Фарғона областида 39 фоиз экин ерларига, Самарқанд областида эса 32,7 фоиз ерларга эгалик қилар, бу ҳолат бошқа жойларда бундан кам эмас эди [2. Б. 85]. Шунинг учун ҳам Туркистонда 1920 йилдан эътиборан қишлоқ хўжалик кооперациялар қарз берувчи ташкилот сифатида ташкил этила бошланди. 1. Янги иқтисодий сиёсатнинг жорий этилиши саноатда, айниқса, тўқимачилик соҳасида катта ўзгаришларга олиб келди, натижада хом-ашёга бўлган эҳтиёжни кучайтириб, Туркистонда пахтачиликни тиклаш, ривожланишни талаб қилар эди. Пахта хом ашё етиштиришни кўпайтириш бу соҳага боғлиқ бўлган тармоқларга ҳам эътибор қаратиш заруриятини келтириб чиқарди. Ўлкада пахтачиликни тиклаш ирригация тизимини ҳолатиги мутлоқ боғлиқлигини ҳисобга олиб, Совет ҳукумати 1923 йил учун суғориш тармоқларини таъмирлаш ишларига 6 млн. сўм, 1924 йил учун эса бюджет маблағлари ҳисобидан 6,5 млн сўм (олтин ҳисобида) ажратди. Бу маблағларни ортиши билан бирга деҳқонларнинг суғориш тармоқларини тозалаш ва таъмирлаш ишларида ҳам иштироки ҳам ўсди. Деҳқон хўжаликлари 19