Концептуальные основы финансового аудита

Аннотация

Ключевые слова: Статья посвящена анализу исследований зарубежных и финансовые отечественных ученых, в которых изложена теория расследования, финансового аудита, в частности, определен термин механизм финансовых «финансовый аудит» и указаны сферы, в которых могут расследований, анализ данных, совершаться финансовые правонарушения. В статье информационная система, описывается международная и отечественная правовая правонарушения в сфере система в сфере регулирования процедур финансового финансов, аудита. На основе теоретических данных сформировано финансовые определение механизма финансовых проверок, преступления. определены различия существующей российской и зарубежной теории, а также возможные направления дальнейшего развития. Jinoiy daromadlarni legallashtirishga qarshi kurashish bo‘yicha moliyaviy choralarni ishlab chiqish bo‘yicha xalqaro guruh (FATF) 2021-yilda mamlakatda moliyaviy monitoring o‘tkazish sifatini baholash maqsadida O‘zbekistonga tashrif buyurdi [1]. O‘zbekistonning daromadlarni legallashtirish va terrorizmga qarshi kurashdagi muvaffaqiyatlari yuqori baholandi, biroq muzokaralar davomida moliyaviy tergovlarga va ularning samaradorligini oshirish zarurligiga e’tibor qaratildi. Shu munosabat bilan, hozirgi vaqtda Rossiyada va xorijda ushbu jarayon bo‘yicha shakllangan nazariy va amaliy bilimlar bazasiga tayangan holda moliyaviy tekshiruvlarning barcha jihatlarini ko‘rib chiqish dolzarb hisoblanadi. Ushbu maqolaning maqsadi xorijiy va mahalliy olimlarning moliyaviy tekshiruvlarni o‘tkazishga bo‘lgan yondashuvlarining o‘ziga xos xususiyatlarini tadqiq etishdan iborat. Tadqiqotning predmetini moliyaviy tekshiruv konsepsiyalaridagi farqlar tashkil etadi. Shuni ta’kidlash joizki, iqtisodiy xavfsizlikning zamonaviy nazariyasi moliyaviy tekshiruvlarga bag‘ishlangan ko‘plab asarlarni o‘z ichiga oladi va shunga mos ravishda “moliyaviy tekshiruv” tushunchasini ta’riflashga turli xil yondashuvlar mavjud. Mamlakatimiz ilm-faniga moliyaviy tekshirishlar mavzusi bevosita G‘arb iqtisodiy xavfsizlik nazariyasidan kelib chiqqanligi sababli, avvalo, “moliyaviy tekshirishlar” tushunchasiga xorijiy ta’riflarga murojaat qilamiz. Dastlab, moliyaviy tekshiruvlar AQShda eng mashhur bo‘ldi. Qo‘shma Shtatlar Moliya vazirligi moliyaviy tekshiruvlar bilan shug‘ullanuvchi 5 dan ortiq alohida xizmatlarga ega. Shu bilan birga, moliyaviy tergovlar moliyaviy jinoyatchilik jarayoni bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan pul mablag‘lari harakatini aniqlash va qayd etish maqsadida moliyaviy ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan hujjatlarning ixtisoslashtirilgan tahlili sifatida belgilanadi. [5]. AQSH xususiy tergovchilari hamjamiyati, shuningdek, moliyaviy tekshiruvlarni pul mablag‘lari kelib tushish manbaining tahlili sifatida belgilaydi, ular qanday harakatlanadi va keyin nimaga sarflanadi va moliyaviy tekshiruvlarning maqsadi “iflos” pullarning moliyaviy tarkibiy qismini aniqlashdir [1]. Iqtisodchi, iqtisodiy xavfsizlik nazariyachisi Jorj Manning “Moliyaviy surishtiruvlar va sud hisobi” asarini yaratdi, unda u faqat hisob, moliyaviy tahlil va huquqiy jihatlarni o‘z ichiga olgan fanlararo tushuncha sifatida moliyaviy surishtiruvlar samarali bo‘lishi mumkinligiga urg‘u beradi [2, 251-bet]. 197 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 07 (2024) / ISSN 2181-1415 Ta’kidlash joizki, xorijiy ilmiy iqtisodiy adabiyotlarda “moliyaviy surishtiruv” va “forenzik” tushunchalari bir qatorga qo‘yiladi. Shunday qilib, Anof A.O., Omegbon P. forenzik (moliyaviy tekshiruv) firibgarlikni aniqlash va oldini olish maqsadida hisob, “tergov” auditi, kriminalistik va moliyaviy vositalarni umumlashtiruvchi va birlashtiruvchi faoliyat sifatida ta’riflaydilar [1]. Bitimga a’zo davlat sifatida O‘zbekistonda ham qo‘llaniladigan FATF qo‘llanmasida moliyaviy tergov jinoiy faoliyat jarayonida pul mablag‘lari harakatini aniqlash va hujjatlashtirish maqsadida jinoiy faoliyatning moliyaviy jihatlarini o‘rganish sifatida belgilanadi [8]. Maqolada “moliyaviy tekshiruv mexanizmi” atamasining o‘zi bir marta ham ishlatilmagan. Shuni ta’kidlash joizki, moliyaviy tekshiruvlar mexanizmi tadqiq etilgan boshqa maqolalarda ham ushbu atamaga aniq ta’rif berilmagan, ammo biznes- qidiruv bosqichlari, huquqbuzarlik to‘g‘risidagi ma’lumotlarni yig‘ish usullari va usullari, shuningdek, moliyaviy tekshiruvlar mexanizmini o‘zida jamlagan tahliliy vositalar ro‘yxati ko‘rib chiqilgan. Ta’kidlash joizki, “mexanizm” tushunchasi ham bir nechta ta’riflarga ega: 1) biror narsaning to‘g‘ri amal qilishiga imkon beradigan qoidalar, qonunlar va shu kabilar tizimi; 2) usul, biror narsaning qanday qilinish usuli; 3) biror hodisani tashkil etuvchi holatlar, jarayonlar yig‘indisi [6]. Birinchi va uchinchi ta’riflar o‘xshash bo‘lib, “moliyaviy tekshiruv mexanizmi” atamasini keng ma’noda ta’riflash uchun qo‘llanilishi mumkin, ikkinchi ta’rif esa “tor” ta’rif berish imkonini beradi. Shunday qilib, moliyaviy tekshiruv mexanizmi quyidagilardan iborat: 1) moliyaviy t