Перспективы использования видеоконференцсвязи в уголовном процессе

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада жиноят процессини рақамлаштириш мақсадида рақамлаштириш, судгача ва суд босқичида видеоконференцалоқадан самарали тезкорлик ва процессуал фойдаланишга доир таклиф ва тавсиялар илмий тежамкорлик, асослантирилган. видеоконференцалоқа. Перспективы использования видеоконференцсвязи в уголовном процессе АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье научно обоснованы предложения и рекомендации цифровизация, по цифровизации уголовного судопроизводства, оперативность и эффективному использованию видеоконференцсвязи на процессуальная экономия, видеоконференцсвязь. досудебной и судебной стадии. 1 Associate Professor, DSc, Department of Criminal Procedural Law, Tashkent State University of Law. E-mail: m.kadirova@tsul.uz Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 4 (2024) / ISSN 2181-1415 Ўзбекистон Республикасининг 2019 йил 23 майдаги ЎРҚ–542-сонли Қонуни билан жиноят процессида видеоконференцалоқадан фойдаланиш йўлга қўйилган бўлиб, унинг юридик табиати, ҳуқуқий асослари ва процессуал аҳамиятини тадқиқ этиш долзарб аҳамият касб этади. ЖПКнинг 911-моддасида сўроқ қилиш, шахслар ва нарсаларни таниб олиш, юзлаштириш каби тергов ҳаракатларини видеоконференцалоқа режимида ўтказиш қоидаларининг белгиланиши жиноят процессини рақамлаштиришнинг илк элементлари амалда жорий этилганлигидан дарак бериб, кодексга биноан, ушбу тергов ҳаракатлари қуйидаги асосларда видеоконференцалоқа режимида ўтказилади: 1) шахснинг жиноят ишини тергов қилаётган органга ёки тергов ҳаракати ўтказилаётган жойга соғлиғининг ҳолатига ёки бошқа узрли сабабларга кўра бевосита келиш имконияти бўлмаганда; 2) жиноят процесси иштирокчиларининг хавфсизлигини таъминлашда; 3) кечиктириб бўлмайдиган тергов ҳаракатлари ўтказилганда; 4) тергов ҳаракатини ўтказиш қийинлашиши ёки ортиқча харажатлар келтириб чиқариши мумкинлиги ҳақида асосли сабаблар мавжуд бўлганда. Айни дамда хорижий тажрибага разм солсак, ўзгача тартибнинг белгиланганлини кузатишимиз мумкин. Ҳозирда Англия, Германия, Шотландия, Канада, АҚШ, Австралия, Янги Зелландия, Италия, Финляндия, Сингапур, Ҳиндистон каби узоқ шарқ ва ғарб мамлакатлари ҳамда барча МДҲ давлатлари жиноят процессида видеоконференцалоқадан фойдаланиш кенг йўлга қўйилган бўлиб, у турли ҳужжатларда турлича тартибга солинган. Жумладан, 1982 йил биринчи бўлиб Германияда, сўнг 1990 йил Англияда, 1995 йил Шотландияда, Канада, Эстония, Украина жиноят процессуал қонунларида гувоҳ ва экспертларни сўроқ қилиш ва халқаро ҳуқуқий ёрдам воситаси сифатида; Беларусия ЖПКда судда ҳозир бўлишдан озод этиш асослари сифатида; Арманистон ЖПКда замонавий рақамли технологиялар рўйхатида акс этган бўлса; Қозоғистон ЖПКда тергов ва суд ҳаракатлари юритилишида ҳамда апелляция ва кассация босқичида фойдаланилиши; Ҳиндистонда гувоҳ ва қамоқда сақланаётган айбланувчини сўроқ қилишда қўлланилиши қатъий белгиланган. Жумладан, Янги Зелландия ва Ҳиндистонда далилларга таъриф беришда видеоалоқа ва телефон конференцияси асосида далиллар олиниши қоидалари ҳам мустаҳкамланган. Шу ўринда олимлар фикрига кўра, видеоконференцалоқа орқали тергов ва процессуал ҳаракатларини ўтказиш асосларини аниқлаш муҳим аҳамиятга эга [1]: Англияда видеоконференцалоқадан фойдаланиш талаб этиладиган ҳолатлар қонунда қатъий белгиланган бўлиб, улар қуйидагиларни ташкил этади: 1) махсус тергов Бюроси томонидан фирибгарлик ишлари бўйича; 2) масофадан туриб гувоҳлик бериш зарур бўлган ҳолларда; 3) вояга етмаган гувоҳ ва жабрланувчиларни сўроқ қилишда; 4) касал ва ногиронларни сўроқ қилишда*. Италияда эса видеоконференцалоқадан фойдаланиш талаб этиладиган ҳолатлар қонунда қуйидагича белгиланган: 1) гиёҳвандлик моддалари билан боғлиқ жиноят ишлари бўйича; 2) процесс иштирокчиларининг муҳофазасини таъминлашда; 3) қамоқда сақланаётган айбланувчини сўроқ қилишда; * Маълумот учун: Англияда 50дан ортиқ касалхоналар видеоконференцалоқага мос замонавий рақамли технологиялар билан жиҳозланган. 162 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 4 (2024) / ISSN 2181-1415 4) жазони ижро этиш муассасасидаги маҳкумларни сўроқ қилишда; 5) суд маслаҳатхонада далилни қайта текшириш ёки гувоҳни эшитишда; 6) дастлабки эшитувда; 7) судьянинг жазони ижро этиш билан боғлиқ масалаларни ҳал этишда; 8) ташқи кўриниши жисмоний ўзгартирилган шахсларни сўроқ қилишда. Австралияда қуйидаги ҳолатлар белгиланган: 1) вояга етмаганларга қарши содир этилган жинсий жиноятларда; 2) болалар порнографияси бўйича иш юритишда; 3) хориждаги гувоҳларни сўроқ қилишда. Финляндияда қуйидаги ҳолатлар мустаҳкамланган: 1) касаллик ёки ортиқча харажатлар келтириб чиқариши мумкинлиги ҳақида асосли сабаблар мавжуд бўлганда; 2) далилнинг ишончлилигига шубҳа бўлмаса; 3) сўроқ қилинувчи ёки унинг яқинлари муҳофазаси талаб этилганда; 4) шахс 15 ёшга тўлмаган ёхуд руҳий ҳолатида нуқсони бўлса. Россияда 2001 йилдан кассацияда, 2002 йилдан қамоққа олишга санкция беришда, судловга тегишлилик ўзгарганда ҳамда 2010 йилдан тиббий йўсиндаги мажбурлов чораларини қў