Представители Намангана на первом съезде народов Востока

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақолада Озарбайжоннинг Боку шахрида Наманган, ўтказилган Шарқ халқларининг биринчи съездида Шарқ халқларининг Наманганлик делегатларнинг иштироки, уларнинг ҳаёти биринчи қурултойи, ва фаолиятига доир айрим маълумотлар ёритиб берилган. делегатлар, Боку, Озарбайжон, иштироки, ҳаёти ва фаолияти, вакиллари, тарихий воқеа, Шарқ халқлари. 1 Candidate of Historical Sciences (PhD), Andijan State University, Andijan, Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 4 (2024) / ISSN 2181-1415 Представители Намангана на первом съезде народов Востока АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье освещаются некоторые сведения об Наманган, участии делегатов Намангана в Первом съезде народов Первый съезд народов Востока, проходившем в Баку, Азербайджан, а также Востока, некоторые сведения об их жизни и деятельности. делегаты, Баку, Азербайджан, участие, жизнь и деятельность, представители, историческое событие, народы Востока. 1920 йил сентябр ойининг бошида бутун дунё жамоатчилиги эътибори Озарбайжон пойтахти Боку шаҳрида ўтказилаётган Шарқ халқларининг биринчи съездига қаратилди. Шарқ халқларининг биринчи съездини ташкил этилиши ва бунинг учун айнан Боку шаҳрини танланиши ўзига хос катта сиёсий мақсадларни ўзида жамлаган эди. Биринчидан, 1920-йилнинг ўрталарига келиб, Совет Россиясининг Қизил армияси фуқаролар урушида деярли ғалаба қозонди. Болшевиклар ўзларининг ва коммунистик интернационалнинг ғалабасини бутун дунёга намойиш қилишни ўз олдиларига мақсад қилиб қўйдилар. Иккинчидан, сиёсий вазият ҳали тўла-тўкис барқарор изга тушмаган бир шароитда Россиядаги кўп миллионли турк-мусулмон халқларини социалистик тузум ва большевиклар сиёсатига хайрихоҳлигини оширишдан иборат эди. Учинчидан эса, коммунистик интернационал ва социалистик тузумнинг “халқпарварлик” моҳиятини кенг тарғиб қилиш, “жаҳон империализмининг хавфи”дан жаҳон пролетариатини огоҳлантириш эди. РСФСР Халқ комиссарлар советининг раиси В.И. Ленин Шарқ халқлари съездини ўтказишнинг ғоявий жиҳатдан бош ташаббускори ва бу жараённи ташкил этувчиси эди. Унинг қарашлари бўйича нокапиталистик тараққиёт йўли назарияси ва сиёсатини жаҳон миқёсида тажриба синовидан ўтказиш ва шу орқали пролетариат диктатураси ғоясини, болшевизм мафкураси ҳамда амалиётини Шарқ халқларига татбиқ қилиш, Буюк Британияни жаҳон империализмининг зарбдор кучи сифатида Шарқни унга қарши қўйиш ва империализмга қарши кураш жабҳасига тортиш, шу аснода совет тажрибасини ўзга мамлакатларга андоза сифатида тарғиб этиш орқали “инқилоб”ни экспорт қилишни илгари сурган эди. В.И. Ленин 1919-йил октябрда “Туркистонлик коммунист ўртоқларга” номли хатида “...Бутун кучингизни бошида Британия империализми турган жаҳон империализмига қарши астойдил курашишга йўналтиринг” – дея кўрсатма берган эди. Шарқ халқлари биринчи съездини чақиришдан кўзланган асосий мақсадлардан бири болшевиклар томонидан Буюк Британия империясини совет давлатининг энг хавфли душмани сифатида кўриш билан бирга, унинг улкан мустамлакаларида инқилобий ва миллий озодлик курашларини авж олдириш ҳам кўзда тутилган эди. Буюк Британия мустамлакаси бўлган Ҳиндистонда (Покистон 129 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 4 (2024) / ISSN 2181-1415 ва Бангладеш билан бирга) аҳолининг бешдан бир қисмини мусулмонлар ташкил этган. Болшевиклар уларни анча фаол сиёсий куч деб билган ҳолда бўлажак социалистик инқилобни амалга оширишда уларга таянишга қарор қилганлар. Шарқ халқларининг биринчи съезди 1920-йил 1-8-сентябр кунлари ўз фаолиятини олиб борди. Съезд номланишига кўра, Шарқ халқлари съезди эканлиги белгиланган бўлса-да, унда дунёнинг 37 мамлакатидан 1891 нафар вакил иштирок этди. Съездда Россия совет федератив социалистик республикасининг субъектлари – Туркистон АССР, Хоразм ХСР, Бухоро ХСР, Қирғизистон (Қозоғистон) АССР, Қорақирғиз, Доғистон, Терек, Чеченистон, Кубан, Қалмиқ, Татаристон, Бошқирдистон, Озарбайжон, Грузия, Арманистондан келган делегатлар иштирок этдилар. Шунингдек, съездда хорижий давлатлар – Туркия, Эрон, Афғонистон, Австрия, Голландия (Нидерландия), Венгрия, АҚШ, Франция, Болгария, Япония, Англия, Ҳиндистон ва Хитой каби давлатлардан ҳам коммунистик ташкилотлар вакиллари қатнашди. Масалан, АҚШдан Жон Рид, Венгриядан Бела Кун, Буюк Британиядан Томас Квелч, Франциядан Россмер, Болгариядан Шаблик, Хитойдан Ван-Мин, Япониядан Ходо Широ, Ҳиндистондан Фазли Қодир, Австриядан К. Штейнгардт, Голландиядан Янс ўз маърузалари билан иштирок этди. Шарқ халқлари биринчи съездини чақириш совет ҳокимиятининг ўз мафкурасининг жаҳон миқёсида кенг ёйишга бўлган энг муҳим ҳаракатларидан бири эди. Айни пайтда бу съезд бутун дунёдаги коммунистик ташкилотлар вакилларини Боку шаҳрига йиғиш орқали сотсиализмни кенг тарғиб этиш, совет ҳокимиятига қарши интервенсия уюштирган Антанта давлатларининг ўзида ва уларнинг мустамлакаларида инқилобларни тайёрлаш ҳамда уни амалга оширишни мақсад қилган эди. Совет Россияси, шу жумладан Туркистондан съездга ваки