VALYUTA SIYOSATINI LIBERALLASHTIRISH VA VALYUTA AMALIYOTLARINI HISOBINI YURITISH

Аннотация

Ushbu maqolada valyuta siyosatini liberallashtirish jarayonining iqtisodiy rivojlanishdagi roli va ahamiyati tahlil qilinadi. Valyuta bozorining erkinlashtirilishi mamlakatga xorijiy investitsiyalarni jalb qilish, tashqi savdo munosabatlarini kengaytirish va makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlashga xizmat qiladi. Maqolada, shuningdek, valyuta operatsiyalarini hisobga olish va nazorat qilishning zamonaviy mexanizmlari ko‘rib chiqiladi. Raqamli texnologiyalar asosida amalga oshirilayotgan hisob yuritish tizimlari valyuta oqimlarini shaffof va samarali boshqarish imkonini beradi. Valyuta siyosatining liberallashtirilishi sharoitida banklar, eksportyor va importyorlar uchun yaratilayotgan qulayliklar, shuningdek, bu jarayonda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavf-xatarlar ham tahlil qilinadi. Maqola oxirida valyuta siyosatining yanada takomillashtirilishi bo‘yicha amaliy tavsiyalar keltiriladi. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston sharoitida valyuta bozorini liberallashtirish strategiyasining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Kalit so’zlar: Valyuta siyosati, liberallashtirish, konvertatsiya, valyuta bozori, tashqi savdo, investitsiyalar, hisob yuritish, valyuta operatsiyalari, raqamli texnologiyalar, nazorat tizimi, iqtisodiy xavfsizlik, inflyatsiya, valyuta kursi, valyuta oqimi, moliyaviy monitoring, makroiqtisodiy barqarorlik, spekulyativ harakatlar. Bozor iqtisodiyotiga asoslangan rivojlanish yo‘lini tanlagan har qanday mamlakat uchun ochiq va barqaror valyuta siyosati muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, globallashuv va xalqaro integratsiya jarayonlari kuchaygan hozirgi davrda milliy iqtisodiyotning tashqi dunyo bilan faol aloqadorligi, valyuta siyosatining zamonaviy tamoyillarga moslashtirilishini taqozo etmoqda. Shu nuqtai nazardan, valyuta siyosatini liberallashtirish – ya'ni milliy valyutaning erkin aylanishini ta'minlash, valyuta bozori ishtirokchilari uchun teng va shaffof sharoitlar yaratish, shuningdek, valyuta operatsiyalarini erkin va samarali amalga oshirish imkonini beruvchi shart-sharoitlarni yaratish – har qanday mamlakatning iqtisodiy taraqqiyot strategiyasida alohida o‘rin egallaydi. O‘zbekiston Respublikasi ham so‘nggi yillarda amalga oshirayotgan islohotlar orqali valyuta siyosatini liberallashtirish yo‘lida muhim qadamlar qo‘ymoqda. 2017-yildan boshlab milliy valyutaning erkin konvertatsiyasi yo‘lga qo‘yildi, 185 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference valyuta ayirboshlash tizimi soddalashtirildi va xorijiy investorlar uchun ochiq iqtisodiy muhit shakllantirilmoqda. Bunday islohotlar mamlakatda iqtisodiy faollikni oshirish, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish, eksport salohiyatini kuchaytirish va makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim o‘rin tutmoqda. Valyuta siyosatini liberallashtirish jarayonida, albatta, valyuta operatsiyalarining hisobini yuritish masalasi ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Har qanday valyuta harakati – u ichki yoki tashqi bozor bilan bog‘liq bo‘lishidan qat’i nazar – to‘liq hisobga olinishi, shaffof tarzda yuritilishi va nazorat qilinishi zarur. Bu esa, o‘z navbatida, moliyaviy intizomni kuchaytirish, noqonuniy valyuta oqimlarining oldini olish, davlat byudjeti va pul-kredit siyosatining aniqligini ta'minlash uchun muhim omil hisoblanadi. Bugungi kunda zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining keng joriy etilishi, raqamli bank xizmatlarining rivojlanishi va elektron to‘lov tizimlarining ommalashuvi valyuta operatsiyalarini hisobga olish tizimini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Avtomatlashtirilgan dasturlar, real vaqt rejimida monitoring tizimlari va raqamli platformalar yordamida valyuta harakatlarini aniqlik bilan kuzatish va tahlil qilish imkoniyati paydo bo‘lmoqda. Bu esa nafaqat moliyaviy tashkilotlar uchun, balki markaziy bank, soliq organlari va boshqa nazorat institutlari uchun ham qulayliklar yaratadi. Shu bilan birga, valyuta siyosatini liberallashtirish jarayoni o‘ziga xos xatar va muammolarni ham yuzaga keltiradi. Xususan, valyuta kursining keskin o‘zgarishi, inflyatsiyaning ortishi, spekulyativ operatsiyalar faollashuvi kabi holatlar iqtisodiyotga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, bunday siyosatni yuritishda ehtiyotkorlik, bosqichma-bosqichlik va aniq strategik rejalashtirish muhim ahamiyatga ega. Davlat tomonidan valyuta bozorini tartibga solish, zarur hollarda intervensiyalarni amalga oshirish, makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarni doimiy monitoring qilish orqali bu xatarlarning oldi olinadi. O‘zbekiston sharoitida amalga oshirilayotgan islohotlar, valyuta amaliyotlarini hisobga olish tizimining huquqiy va texnologik jihatlari batafsil tahlil qilinadi. Shuningdek, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari, shuningdek, valyuta bozorining barqaror ishlashini ta'minlash bo‘yicha takliflar ham ilgari suriladi. Maqolaning asosiy maqsadi – valyuta siyosatini liberallashtirish jarayonining iqtisodiy samaradorligini baholash va ushbu sohadagi hisob yuritish amali