TIJORAT BANKLARIDA VALYUTA OPERATSIYALARINI RAQAMLASHTIRISHNING HUQUQIY VA TEXNIK JIHATLARI

Аннотация

Mazkur tezisda O‘zbekistonda valyuta bozorini raqamlashtirish va avtomatlashtirish jarayonlari, xususan, Markaziy bank faoliyatining texnologik transformatsiyasi masalalari yoritiladi. Valyuta kursini shakllantirish, intervensiyalarni amalga oshirish va bozor monitoringi kabi operatsiyalarni blokcheyn, sun’iy intellekt va big data texnologiyalari asosida boshqarishning afzalliklari tahlil qilinadi. Shuningdek, xalqaro tajriba asosida milliy valyuta siyosatini modernizatsiya qilish bo‘yicha amaliy takliflar ilgari suriladi. Kalit soʻzlar. Valyuta bozori, raqamlashtirish, Markaziy bank, avtomatlashtirish, sun’iy intellekt, blokcheyn, moliyaviy texnologiyalar, tahliliy boshqaruv, O‘zbekiston. Kirish. So‘nggi yillarda dunyo miqyosida raqamli iqtisodiyot konsepsiyasining keng ommalashuvi moliyaviy sektor, xususan, valyuta bozori faoliyatida tub o‘zgarishlarni talab etmoqda. Global moliyaviy institutlar, jumladan, Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF), Jahon banki va Bank for International Settlements (BIS) tomonidan e’tirof etilishicha, valyuta bozorlarini raqamlashtirish orqali ularning shaffofligi, operatsion samaradorligi va bozor ishtirokchilari uchun ochiqligi sezilarli darajada oshadi. Masalan, IMFning 2022-yilgi “Digital Money and Monetary Policy” hisobotida qayd etilishicha, raqamli texnologiyalar valyuta intervensiyalari samaradorligini 25–30% gacha oshiradi, bu esa markaziy banklar uchun muhim pul-kredit siyosati vositasidir. O‘zbekiston Respublikasi ham so‘nggi yillarda raqamli transformatsiyani izchil amalga oshirmoqda. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida barcha davlat institutlarida, xususan Markaziy bank tizimida raqamlashtirish va avtomatlashtirish bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan 2020-yildan boshlab milliy valyuta kursini aniqlashda avtomatlashtirilgan tahliliy algoritmlardan foydalanish boshlangan bo‘lsa-da, hali to‘liq integratsiyalashgan sun’iy intellekt, blokcheyn va avtomatik monitoring tizimlari joriy etilmagan. Shu sababli, bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridan biri valyuta bozorini raqamli texnologiyalar asosida boshqarish mexanizmlarini ishlab chiqishdan iborat. Dunyo tajribasiga nazar solsak, Shvetsiya, Xitoy, Hindiston, Singapur va Janubiy Koreya kabi davlatlar markaziy bank faoliyatini raqamli platformalar asosida olib borib, valyuta bozori ustidan to‘liq real vaqtli nazoratni yo‘lga qo‘ygan. Ayniqsa, sun’iy intellekt asosidagi valyuta prognozlash tizimlari orqali ular bozor o‘zgarishlariga oldindan tayyor turish imkoniga ega bo‘lishgan. Bu esa nafaqat valyuta barqarorligini ta’minlaydi, balki iqtisodiy xavfsizlikka xizmat qiladi. O‘zbekiston sharoitida esa valyuta bozori hali ham qisman qo‘lda boshqarilmoqda, kurslar o‘zgarishining asosiy omillari tahlil qilinadi, ammo avtomatlashtirilgan chora- 143 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si tadbirlar tizimi rivojlanmagan. Ushbu holat, o‘z navbatida, Markaziy bank faoliyatining transformatsiyasini, ya’ni texnologik modernizatsiyani muqarrar qiladi. Asosiy qism. Raqamli texnologiyalarni valyuta bozoriga joriy etish xalqaro moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF, 2023) ma’lumotlariga ko‘ra, raqamlashtirilgan valyuta bozori real vaqt rejimida monitoring, prognozlash va intervensiya imkoniyatlarini oshiradi. Xususan, Hindistonning RBI (Reserve Bank of India) tomonidan joriy etilgan FX-Retail platformasi orqali valyuta almashuvi to‘liq raqamli formatga o‘tgan, natijada 2022–2023 yillarda valyuta operatsiyalarining shaffofligi 35% ga oshgan. O‘zbekistonda bu borada dastlabki qadamlar tashlangan bo‘lsa-da, mavjud tizimlar hali markazlashtirilgan va cheklangan funksiyalarga ega. Masalan, Markaziy bank tomonidan ishlab chiqilgan “valyuta kursi prognozlash moduli” mavjud bo‘lsa-da, u sun’iy intellekt bilan integratsiyalashmagan va Big Data tahliliga asoslanmaydi. Dunyo banklari raqamli valyuta bozorlarini yaratishda quyidagi texnologik yechimlardan foydalanmoqda: Sun’iy intellekt (AI): AI algoritmlari valyuta kursi, inflyatsiya, eksport-import saldosi va geosiyosiy omillar asosida prognozlar yaratadi. Masalan, Singapurda MAS (Monetary Authority of Singapore) tomonidan joriy etilgan Project Ubin orqali AI orqali real vaqt kurs nazorati amalga oshirilmoqda. Blokcheyn texnologiyasi: Blokcheyn orqali valyuta operatsiyalarini o‘zgarmas, ishonchli va kuzatuvchan holatda saqlash mumkin. Xitoyda e-CNY operatsiyalari shunday blokcheyn asosida yuritiladi (PBOC, 2022). Big Data va API integratsiyasi: AQSH Federal zaxira tizimi real vaqtli iqtisodiy indikatorlar va bank tizimi ma’lumotlarini avtomatik tahlil qilish orqali valyuta kursi siyosatini ishlab chiqadi. O‘zbekistonda bu yo‘nalishda ma’lumotlar to‘plash mavjud, biroq ularni avtomatlashtirilgan algoritmlar bilan bog‘lash hali to‘liq amalga oshirilmagan. Infratuzilma yetishmovchiligi: Real vaqt monitoringi va prognozlash tizimlari uchun yuq