Ташкентская школа резьбы по дереву и представители узбекского народного прикладного искусства

Аннотация

Ключевые слова: В прикладном искусстве секреты искусства резьбы по композиция, дереву и основоположников резьбы по дереву в Ташкенте и калка (китайская бумага), способы выполнения этого ремесла отражены в простой хока (толченый пепел), шкатулке. Приведены краткие изложения работ мастеров, макияж, шлифовка, которые внесли свой вклад в дальнейшее развитие рельеф, искусства резьбы по дереву. паргори, ислими, грикс. Insoniyat yaralibdiki go‘zallikka intilib yashaydi. Shu qatorda amaliy san’at turlari ham insonga estetik zavq beradi. Men aytmoqchi bo‘lganim shuki yog‘och o‘ymakorlik hunari ham shular qatoridadir. Yog‘och o‘ymakorligida asosan naqshlarning to‘g‘ri tuzilganligiga e’tibor qaratishimiz kerak. Naqshlarning deyarli hammasi ham atrofimizdagi o‘simliklardan olinadi. Ularning qanday o‘sgani va ularni o‘sish jarayoniga qiyoslanishi ham mumkin. Atrof olamimizda bizni ilhomlantiradigan talaygina o‘simlik gullari va o‘simlik turlari mavjuddir. Yog‘och o‘ymakorligida naqsh kompozitsiyalari ancha e’tibor va qund bilan o‘ylab chizilishi kerak. Naqshlarning xillari ham turlicha [1-5]. Masalan kichik bir qutichani olsak avvalo uning sifatiga e’tibor berish kerak. Qaysi daraxtdan olinganligiga ham e’tiborimizni qaratish ham kerak. Uning yumshoq yoki qattiqligini bilib olishimiz zarur. Avvalo biz tanlab olgan kompozitsiyamizni qutichamiz- ning usti va yoniga tushirib olishimiz kerak bo‘ladi. Qutiga tushirish uchun qo‘g‘ozga chizilgan kompozitsiya naqshimizni kalka qo‘g‘oz (Xitoy qog‘oz)ini naqshning ustiga qo‘yib chizib olamiz va bir necha qavat matoni taxlab olib oddiy bo‘sh qog‘ozni shu mato ustiga qo‘yamiz va uning ustiga kalka qog‘ozni qo‘yib igna (nina) yordamida 2 mm oralig‘ida qilib naqsh ustidan teshib chiqiladi. Shu naqshni qutichaning ustiga qo‘yib hoka (yondirilgan daraxt bo‘lagi, kul) yordamida tushiriladi ya’ni buning uchun doka bolagi 2-3 qavat qilib uning ichiga hoka (mayda kukun qilingan kul) solamiz. Uni shu qutichaning ustiga qo‘yilgan kalkaning ustiga urib bosib chiqiladi. Keyingi bosqichda esa asta sekingina uni ko‘tarib olamiz. Tushirilgan kulning ustidan shoshmasdan ehtiyotkorlik bilan ustidan yumshoq qalam bilan chizib chiqamiz [6-12]. Chizib bo‘lingach hokadan qolgan qoldiqlar puflab yoki quruq yumshoq mato bilan artib tashaladi. Shunda u toza bo‘lib yarqiraydi. Keyin esa kesib chiqiladi buni amalga oshirish uchun turli ko‘rinishdagi “yog‘och o‘ymakorligi” uskunalari bilan kesib chiqiladi. Kesishda esa kichik raqamli uskunalardan katta raqamli uskunalarga qarab ketma-ketlikda amalga oshiriladi. Kesish jarayoni tugagach o‘yish uskunalari yordamida. O‘yiladi buning uchun o‘yuvchi uskunalarni katta kichikligiga qarab moslab o‘yish jarayoni boshlanadi. O‘yish jarayoni toza va e’tibor bilan bajarilishi kerak. O‘yish jarayoni tugagach buyumimiz tekis va bekamiko‘stligini tekshiramiz. So‘ngra chakich uskunasi yordamida chakichlanadi. Chakichlash ham qunt bilan bajarilshi kerak. Bir tekislikda chiqishi e’tibor talab etadi. Chakichlash jarayoni tugagach eng mayda qumli qum qog‘oz yordamida ishqalab jilvirlanadi. Keyingi jaryonda esa loklanadi [13-19]. Loklash jarayonida lok turi tanlanadi. Masalan “sherlak”da loklaydigan bo‘lsak u lok turi 131 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415 tez qurishini hisobga olib loklashimiz kerak. Bir marotaba loklangandan keyin u qurigach ustidan yana 2-3 marotaba loklanadi. Loklash jarayoni tugagach yaxshilab quritilishi kerak. So‘ngra esa uskunalar yordamida pardoz ochish jarayonini davom ettiramiz. Pardoz jarayoni esa tugagach yana bir ko‘zdan kechirib chiqamiz. Ishimiz yaxshi tugallganligiga ishonch hosil qilamiz. Shu tariqa bizni qutichamiz ishi yakunlanadi. Yog‘och o‘ymakorligi hunari ham barcha hunarlar kabi o‘z tarixiga ega. Men ham bu hunar turining Toshkent shahridagi tarixi haqida aytib o‘tmoqchiman [20-22]. O‘zbekiston Respublikasining katta yog‘och o‘ymakor ustalaridan bo‘lmish Sulaymon Xo‘jayev haqida ma’lumot berib o‘tamiz. Sulaymon Xo‘jayev Toshkent shahridagi Suzuk ota yog‘och ustalari mahallasida istiqomat qilgan. Sulaymon Xo‘jayev yuksak plandagi usta hisoblanadi. Uning ijodidagi maqsadi xalq ro‘zg‘or buyumlarini turli go‘zal naqshlar bilan bezash bilan birga, pargori o‘ymakorlik uslubini xalq e’tiboriga havola etgan. Usta Sulaymon Xo‘jayevning yuza relef o‘ymalarini texnika bilim yrtlarida va to‘garaklarda o‘rgatib keng yoyish mumkin. Sulaymon Xo‘jayev Ularning kichik ustaxonalaridan turli hildagi mahsulotlar aholi uchun tayyorlangan. Yo‘g‘och bo‘laklaridan yorqin va jilvakor buyumlar yasalgan. Ularni o‘sha davrda ishlab chiqqan usullari hozirgi davrda maktablardagi darsliklarda va to‘garaklarda qo‘llanilib kelinmoqda. S. Xo‘jayev o‘ygan stollarning yuqori qismining yuzasi to‘liq yog‘och o‘ymakorligidan tashkil topgan bo‘ladi. Usta S. Xo‘jayev oddatiy stollardan tashqari o‘yma yozuv stollari ham ishlagan. U stollar 2 ta tortma yashikdan tuzilgan. U yerda u o‘zining 132 Жамият