Закон активного влияния синергетических процессов в почве на формирование и развитие медицинской культуры сельского населения.

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада қишлоқ аҳолисининг тиббий малакасини Тиббий маданият ошириш учун тупроқ таркибида кечаётган синергетик Ассимиляция жараёнлар муаммоси, шу билан боғлиқ бўлган омиллар Диссимилция таҳлил этилган. Синергетика Тенденсия 1 Lecturer at the Department of Philosophy, Faculty of Law, Samarkand State University, Samarkand, Uzbekistan E-mail: Aripova1101@gmail.com Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 1 (2021) / ISSN 2181-1415 Закон активного влияния синергетических процессов в почве на формирование и развитие лечебной культуры сельского населения АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье анализируется проблема синергетических Медицинская культура процессов в почве, факторы, связанные с этим, для Ассимиляция повышения медицинской квалификации сельского Диссимиляция населения. Синергетика Тенденция Қишлоқ аҳолисининг тиббий маданиятининг шаклланиши ва ривожига фаол таъсирини ўтказувчи яна бир муҳим объектив омил бу табиатда кечадиган синергетик жараёнларнинг ҳосиласи бўлган – тупроқдир. Хўш, тупроқ нима? Бу саволга жаҳонга машҳур тупроқшунос олимлардан бири В.В. Докучаев: «Тупроқ – бу она ер,иқлим ва организмларнинг бир бирига ўзаро таъсири натижасида вақтлар ўтиши билан ҳосил бўлган табиий мустақил жисмдир. Бу атамани геология ва аграномия соҳасида қўллаш маъқулдир»,– деган бўлса, яна бир рус олими И.П. Герасимов:” Тупроқ –бу Ер устининг жойлашиш тартибини,қайта -такрор ишлаб чиқариш ҳолатини, нарсаларнинг қолдирган изини ўзида акс эттирадиган моддий танадир”,[1]– деган фикрни баён қилади. Ўзбек тупроқшунос олими, академик Ж.Саттаров: «Тупроқ – литосфера юза қаватининг сув, ҳаво ва тирик организмлар таъсирида ўзгаришидан шаклланган ва генитик жиҳатдан ўзаро боғлиқ горизонтлардан ташкил топган табиий тузилма»,[2]– деган таърифни келтиради. Бу таъриф ва тавсифлар қанчалик илмий бўлмасин, бари бир уни кўпчиллик одамлар охиригача тушуниб етмасликлари мумкин. Шуни назарда тутган ҳолда биз учун «Ўзбек тилининг изоҳли луғати»да:” Тупроқ:1. Ернинг ковлаш, чопиш, ҳайдаш, эзилиш ва ш.к. натижасида ҳосил бўлган юмшоқ қисми. 2. Ер қобиғининг ўсимлик ризқ олиб ўсидиган устки қатлами. 3. Кўчма маънода,маълум юрт,ўлка,мамлакатга қарашли ҳудуд»,[3]– деган таъриф ва тавсиф маъқулроқ деб ҳисоблаймиз. Умуман олганда қишлоқ аҳолисининг кўпчиллиги Ер сайёрасининг устки юмшоқ,ишлов бериши натижасида ҳосил олиши мумкин бўлган қисмини тупроқ деб аташади. Тупроқ ҳам ўзига хос таркибий тузилишга эга бўлган жинс сифатида, катталиги жиҳатидан бир неча микрондан сантиметрларгача бўлган қаттиқ жинслардан ташкил топган бўлиб, ўзининг донадорлиги, сочилиб туриши, ғоваклиги билан фарқланади. Одатда, тупроқ таркибида 90 фоиз қум ва 10 фоиз лой бўлса–қумлоқ; 10–30 фоизгача лой бўлса – яхши тупроқ; 50 фоиздан ортиғи лой бўлса, унчалик яхши бўлмаган – лой тупроқ дейилади. Қишлоқ аҳолисининг тиббий маданияти шаклланиши ва ривожланишига тоза тупроқ ижобий таъсир қилса,ифлос тупроқ салбий таъсир кўрсатади. Тоза тупроқ таркибида кўп миқдорда углерод (1У)-оксид, сув буғи ва кислород бўлади. Ифлосланган тупроқ таркибида кислород етишмаслиги натижасида аммиак, водород, бошқа газлар тўпланиб қолади. Бундай ҳолат,бир томондан, тупроқ таркибидаги ижобий таъсир этувчи микробларнинг одам организмига 189 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 1 (2021) / ISSN 2181-1415 тушиб,унинг чидамлилик хусусиятларини оширишга;иккинчи томондан эса тупроқда заҳарли микробларнинг қўним топиб,уларнинг одам организмига тушишига сабаб бўлади. Тупроқ орқали одам организмига заҳарли моддаларнинг тушиш жараёни қуйидагича:кимёвий таркиби бузилган тупроқда етиштирилган қишлоқ хўжалик маҳсулотлари истеъмол қилганида;заҳарли химикатлар билан ишлов берилган тупроқда етиштирилган ем-хашак билан боқилган ҳайвонларнинг гўштини еганда ва сутини ичганда; заҳрарланган туроқли жойларда яшаб,улардан уй- жой,ошхона,молхона ва бошқа зарурий иморатларни қуриб фойдаланилганда; зарарланган ер-тупроқ майдонларда ирригация ва механизация ишларини олиб борганда; одамларнинг тупро ҳолатига,яъни унинг тозалигига эътибор бермаслиги,қолаверса, лоқайдлик ва бефарқлик билан қараётганликлари орқасидан содир бўлади. Масалан,заҳарли микроорганизмларнинг тупроқда узоқ вақт яшаб, касалликларни ҳосил қилувчи гуруҳига куйдирги, ботулизм ва газли гангрена қўзғатувчилари киради. Жароҳатланган жойга шу касалликларнинг қўзгатувчилари билан ифлосланган тупроқ тушиши оқибатида касаллик ривожланади. Касаллик қўзғатувчи гижжалар (гельминтозлар) кўпинча ўз ривожланиш босқичларини тупроқда ўтказади, бунда тухум вояга етади. Одам ичагида бир дона урғочи аскарида 24000 та гача тухум қўйиши ва у кейинчалик нажас билан ташқарига чиқиши мумкин. Ер сатҳидаги аскарида тухуми намгарчилик бўлмаганда, қуёш нури таъсирида 7 соатдан 5 кунгача вақт ичида ўлса, 2,5—10 см чуқурликда ўз фаолиятини бир йилгача сақлаши мумкин. Тухумнинг етилиши шароитга қараб 10 кундан 15 кунгача чўзилади. Тухумда ҳосил бўлган чувалчангсимон муртак сув