Презумпция невиновности в уголовном процессе: отечественный и зарубежный опыт

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада жиноят содир этганликда гумон гумон қилинувчи қилинаётган шахснинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳуқуқ ҳимоя қилиш, бир қатор ривожланган хорижий мажбурият мамлакатлар жиноят-процессуал қонунчилигида гумон ҳимоячи адвокат қилинувчи ҳуқуқларининг таъминланганлиги, айбсизлик тергов. презумпцияси, унинг мазмуни, гумон қилинувчи учун мазкур презумпциянинг аҳамияти, гумон қилинувчи ҳуқуқларининг кафолатланишида айбсизлик презумпциясининг аҳамияти ривожланган хорижий мамлакатлар тажрибаси асосида ўрганилган. 1 Senior lecturer at Tashkent State University of Law, Tashkent, Uzbekistan E-mail: kamoliddinmavlanov@gmail.com Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415 Презумпция невиновности в уголовном процессе: отечественный и зарубежный опыт АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье рассматриваются защита прав и подозреваемый законных интересов лица, подозреваемого в совершении право преступления, обеспеченность прав подозреваемого в обязанность уголовно-процессуальном законодательстве ряда развитых защитник адвокат зарубежных стран, презумпция невиновности, ее следствие. содержание, значение этой презумпции для подозреваемого, определена важность презумпции невиновности в обеспечении прав подозреваемого опытом развитых зарубежных стран. Ҳар бир гумон қилинувчи ва айбланувчи шахс ишининг судда кўриб чиқилиши давомида айби қонунга мувофиқ суд томонидан исботланмагунча, айбсизлик презумпциясига ва тегишли муносабатда бўлиш ҳуқуқига эга [1] ва бунда уларнинг ҳимояси учун зарур бўлган барча кафолатларга риоя қилинади. Айбсизлик презумпцияси ҳам тергов давомида, ҳам ишнинг судда кўриб чиқилиши жараёнида кафолатланиши керак. Судгача ушлаб туриш, гаров эвазига қамоқдан озод қилишни рад этиш ва фуқаролик жавобгарлигига жалб қилиш тўғрисидаги қарор айбсизлик презумпциясига салбий таъсир кўрсатмаслиги зарур. Бундан ташқари, бу презумпция гумон қилинувчининг одил судловга бўлган ҳуқуқининг муҳим элементи саналади. Айнан шунинг учун ҳам шахснинг айбини исботлаш мажбурияти давлат зиммасига юклатилган [2]. Унинг мазмунига кўра шахс кўрсатув беришга ва айбини тан олишга мажбурланиши мумкин эмас, унинг айбини шахснинг ўзи эмас, давлат исботлаши керак. “Ei incumbit, probatio qui dicit, non qui negat” [3] – мазкур жумла лотинча бўлиб, унинг мазмуни “исбот қилиш мажбурияти тан олмаётган эмас, мурожаат қилаётган тараф зиммасида қолади” деган маънони билдиради. Бошқача айтганда, жумла айбсизлик презумпциясининг мазмунини билдиради. Жиноят-процессуал қонунчилигимизга кўра, гумон қилинувчи биринчи марта сўроқ қилинишидан олдин унинг 48-моддаларида назарда тутилган процессуал ҳуқуқлари ва мажбуриятлари тушунтирилади (ЖПК 111-модда), унинг қандай жиноят содир этишда гумон қилинаётганлиги эълон қилинади, гумон қилинувчига ишда айбланувчи тариқасида иштирок этишга жалб қилинганлиги тўғрисидаги қарор тақдим қилинади ва айбловнинг моҳиятини тушунтирилади. Бундан ташқари, суриштирувчи, терговчи айбланувчини биринчи марта сўроқ қилишдан олдин у ўзини айбли ҳисоблаши-ҳисобламаслигини ёки ўз айбини тўла ёхуд қисман рад этиши ёки этмаслигини аниқлаши шарт. Қонунчилигимизда мустаҳкамланган айблов билан боғлиқ мазкур нормалар мазмуни баҳсли бўлиб, тергов жараёнида, балки унинг дастлабки босқичларида шахсга нисбатан айблов эълон қилиш тартиби айбсизлик презумпциясига зид ҳисобланади. Гарчи процессуалист олимлар терговчи томонидан айблов эълон қилиш тартибини мазкур презумпцияга зид эмаслигини таъкидласаларда, шахс айбланувчи тариқасида жалб қилиниб, унга айблов эълон қилингач у мазмунан айбдор шахсга айланмоқда. Мазкур тартибни ўзгартириш, умуман айблов эълон қилиш 17 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415 институтини такомиллаштириш юзасидан бир қанча олимлар ҳам ўзларининг таклифларини бериб ўтишган [4]. Уларнинг фикрига тўлиқ қўшилган ҳолда, жиноят-процессуал қонунчилигимиздаги ўрнатилган амалдаги тактибни қайта кўриб чиқиш тарафдоримиз. Ҳатто 1993 йил Франциядаги суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотлар натижасида “айблов эълон қилиш” институти “Кўриб чиқишга жалб этиш” (mise en examen) га ўзгартирилган эди [5]. Шу билан бирга, айбланувчи ўрнига янги иштирокчи “Кўриб чиқишга жалб этилган шахс” пайдо бўлган эди. Француз қонуншунослари мазкур ўзгаришни дастлабки тергов жараёнида “айб”, “айбланувчи” ва “айблов” тушунчаларининг ишлатилиши айбсизлик презумпциясига зидлиги билан изоҳлашади. Германия Федератив Республикаси жиноят-процессуал қонунчилиги бўйича гарчи тергов жараёнида шахс айбланувчи мақомида ҳаракат қилсада, у чин маънода айбланувчига унга нисбатан давлат айблови эълон қилингандан сўнг айланади [6] (ЖПК 157 1. Alt.), яъни унга нисбатан айблов хулосаси мавжуд бўлганида айланади. Шунга ўхшаш тартиб Украина жиноят-процессуал қонунчилигида ҳам назарда тутилган [7]. Англо-саксон ҳуқуқ тизимида, жумладан АҚШда полиция томонидан ўтказиладиган тергов якунида, яъни иш материаллари прокур