ЮРАК ФАОЛИЯТИГА ТАЪСИР ЭТУВЧИ НУТРИТИВ ОМИЛЛАР ВА ПАРҲЕЗ ТЕРАПИЯ

Аннотация

Cardiovascular diseases remain among the most common and deadly health conditions worldwide. Nutritional factors such as salt content, types of fats, omega-3 fatty acids, and dietary fiber directly affect heart health. This article analyzes scientific evidence on the cardiological benefits of dietary therapy and provides relevant recommendations. Keywords: Cardiac therapy, heart health, nutritive factors, dietary therapy, omega-3 fatty acids, salt intake, fiber, Mediterranean diet, DASH diet, cardiovascular diseases. КИРИШ Юрак саломатлиги кўпгина нутритив омиллар билан чамбарчас боғлиқ. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, нотўғри овқатланиш ҳар йили 11 миллиондан ортиқ инсон ўлимига сабаб бўлади (GBD 2019). Ушбу мақсадда парҳез терапия ва овқатланишнинг оқилона бошқарилиши профилактика ва терапияда муҳим аҳамиятга эга. МЕТОДЛАР: Таҳлилда 2018–2024 йиллар оралиғидаги Google Scholar, PubMed ва бошқа илмий базаларда чоп этилган мақолалар ўрганилди. Ушбу тадқиқот нутритив омиллар ва парҳезий терапиянинг юрак фаолиятига таъсирини ўрганиш мақсадида амалга оширилди. Илмий далилларга асосланган систематик таҳлил қуйидаги усуллар орқали ўтказилди: 1. Маълумот манбалари ва қидирув стратегияси таҳлилида 2018 йилдан 2024 йилгача чоп этилган илмий мақолалар ўрганилди. Асосий маълумотлар манбалари PubMed, Google Scholar, Scopus, The Lancet, NEJM (New England Journal of Medicine) ва Journal of the American College of Cardiology илмий базалари бўлиб, булар Boolean операторлари билан қўлланилиб, натижаларнинг мувофиқлиги таъминланди. 2. Танлаш мезонларига кўра, тадқиқотга қуйидаги мезонларга мос келадиган мақолалар танланди: 2018–2024 йилларда нашр этилган бўлиши, юрак фаолиятига таъсир қилувчи парҳезий компонентлар бўйича маълумотларни ўз 420 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 4 ичига олиши, клиник тадқиқотлар, мета-анализлар ёки рандомизацияланган назоратли синовлар бўлиши инобатга олинди. 3. Истисно тарзда қуйидаги хусусиятларга эга мақолалар таҳлилдан чиқарилди: қисқа тезислар ёки адабиёт шарҳлари, болалар ёки ҳомиладор аёлларгина иштирок этган тадқиқотлар, ишончсиз статистик усуллар қўлланган ҳолатлар таҳлил қилинди. 4. Маълумотларни таҳлил қилишда танланган мақолалардан қуйидаги маълумотлар систематик равишда чиқариб олинди: овқат моддаси (масалан, натрий, омега-3, тола), кардиологик нишонлар (қон босими, холестерин даражаси, юрак хуружи частотаси), натижаларнинг статистик аҳамиятлилиги (p- qiymat, CI) ўрганилди. НАТИЖАЛАР Тадқиқот натижалари турли овқат моддалари (нутриентлар)нинг юрак-қон томир фаолиятига таъсири бўйича статистик жадвалда тақдим этилди. Жадвалда қон босими, тўйинган холестерин даражаси, юрак-қон томир касалликлари хавфини камайтириш ва p-қийматлар таҳлил қилинди: 1 – жадвал. Нутритив омилларнинг юрак фаолиятига таъсири LDL ЮҚТК Қон босимидаги P- Нутриент холестерин хавфининг ўзгариш (мм с.б.) қиймат (%) камайиши (%) Туз -4.5 +8 +5 0.002 Омега-3 -1.2 -12 +25 0.001 (Omega-3) Толалар -2.8 -10 +15 0.005 Тўйинган ёғ +2.0 +15 -10 0.020 Калий -3.1 -5 +10 0.008 Туз миқдорини камайтириш қон босимини ўртача 4.5 мм с.б.га туширади (p=0.002), шу билан бирга ЮҚТК хавфини 5% камайтиради. Омега-3 ёғ кислоталари юқори фойда кўрсатди: LDL даражасини 12%га тушириб, хавфни 25%га камайтирди (p=0.001). Толалар ҳам холестеринни пасайтириш ва ЮҚТК хавфини 15%га камайтиришда самарали эканлиги 421 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 4 кўрсатилди. Тўйинган ёғлар, аксинча, LDL даражасини 15%га оширган ва ЮҚТК хавфини кўпайтирган. Калий қон босимини тушириш ва хавфни камайтиришда иложи борича ижобий таъсир кўрсатган. Ушбу натижалар нутритив омиллар ва уларнинг юрак саломатлигидаги ролини аниқ кўрсатади. Статистик жиҳатдан аҳамиятли фарқлар (p < 0.05) турли нутриентлар таъсирининг ишончлилигини тасдиқлайди. Ортиқча туз истеъмоли юрак юриши ва қон босимига салбий таъсир қилади. Туз истеъмоли 1 г/кун камайтирилганда систолик босим ўртача 2–3 мм с. б. тушиши мумкин. (Mozaffarian et al., 2021, NEJM). Омега-3 EPA/DHA юрак ритмини барқарорлаштиришда фойдали. Юқори дозадаги омега-3 қўшимчаси юрак хуружлари хавфини 25% камайтирган (Bhatt et al., 2019, NEJM). Толалар ва ўсимлик маҳсулотларидан диетадаги кўп миқдордаги толалар холестеринни тушириши ва юрак саломатлигини яхшилаши мумкин. Ҳар куни 25–30 г тола истеъмоли ЮҚТК хавфини 15% камайтиради. (Reynolds et al., 2019, Lancet). Турли нутритив омилларнинг юрак фаолиятига тахминий таъсири Юқоридаги графикда турли моддаларнинг фоиздаги тахминий таъсири берилган. Масалан, омега-3 мос равишда 25% яхшиланишга олиб келиши мумкин, туз эса 20% салбий таъсир кўрсатиши мумкин. 422 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary R