1945-1953 YILLARDA TA`LIM ISLOHOTLARINING OLIB BORILISHI

Аннотация

Mazkur tezisda 1945–1953 yillarda O‘zbekiston SSRda ta’lim sohasida olib borilgan islohotlar tahlil qilinadi. Urushdan keyingi sharoitda savodsizlikni tugatish, boshlang‘ich va o‘rta maktab tarmog‘ini kengaytirish, o‘qituvchilar tayyorlash, o‘quv dasturlarni mafkuraviy jihatdan qayta shakllantirish bo‘yicha davlat siyosatining amaliy mexanizmlari ochib beriladi. Maktab ta’limi orqali sovet mafkurasini singdirish, ayollar va bolalar ta’limiga alohida e’tibor qaratish hamda ta’lim jarayonining ideologik nazorat ostida olib borilishi tarixiy manbalar asosida tahlil etiladi. Kalit so‘zlar: 1945–1953, ta’lim islohotlari, savodsizlikni tugatish, o‘qituvchilar tayyorlash, maktab tarmog‘i, sovet mafkurasi, O‘zbekiston SSR. Ikkinchi jahon urushidan keyingi davr — O‘zbekiston SSRda ta’lim sohasida tub o‘zgarishlar boshlangan bosqichlardan biri bo‘ldi. Bu davrda Sovet Ittifoqining markaziy siyosati ta’siri ostida butun ta’lim tizimi qayta ko‘rib chiqildi: savodsizlikni bartaraf etishdan boshlab, o‘qituvchilarning kasbiy malakasini oshirish, maktab infratuzilmasini kengaytirish, o‘quv dasturlarini ideallashtirishgacha bo‘lgan keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirildi. Ushbu tezisda O‘zbekiston SSR misolida 1945–1953 yillardagi ta’lim islohotlari holati, yo‘nalishlari va ularning samaralari tahlil qilinadi. Asosiy qism Urushdan chiqqan respublikada asosiy vazifa — savodsizlikni ildizi bilan yo‘qotish edi. 1945–1948 yillarda kechki va ishchilar maktablari soni keskin oshdi. Maxsus maktablar orqali kattalar savodxonligini oshirish uchun Sharaffidinov va boshqa pedagoglarning alifbolari, o‘qish kitoblari qayta nashr qilindi. Bu bosqichda ta’lim nafaqat bolalar uchun, balki urushdan qaytgan harbiylar va ishlab chiqarishdagi ishchilarga ham qaratilgan edi. Ayniqsa, katta yoshdagi savodsiz ayollar bilan ishlash uchun alohida uslublar ishlab chiqildi. 1945–1953 yillarda boshlang‘ich va yetti yillik maktablar soni ortib bordi. Ma’lumotlarga ko‘ra, 1950-yilga kelib O‘zbekiston SSRda 9 yillik umumiy ta’limga o‘tish yo‘lga qo‘yildi, bu esa butun respublikada maktab qurilishini jadallashtirdi. Ayniqsa, qishloq joylarida bunday maktablar tashkil etilishi orqali ijtimoiy tenglik siyosatining amaliy ifodasini ko‘rish mumkin. 167 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Shuningdek, 1951–1953 yillarda boshlang‘ich maktablarda ona tili va arifmetika fanlaridan o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini baholash bo‘yicha yangi normativlar joriy qilindi, bu orqali nazorat mexanizmlari kuchaytirildi. Ushbu yillarda ta’lim tizimining asosiy muammolaridan biri — malakali o‘qituvchilarning yetishmasligi edi. Shu bois, Toshkent, Samarqand va Buxoro shaharlarida pedagogika institutlarining faoliyati kengaytirildi. 1951-yilda o‘rta pedagogika o‘quv yurtlariga qabul qoidalari qayta ko‘rib chiqildi va hududiy kvotalar joriy qilindi. Respublikadagi o‘qituvchilar malakasini oshirish bo‘yicha metodik kengashlar tashkil etilib, ularda ilmiy-pedagogik institutlar faol ishtirok etdi. 1952-yil yanvar oyida o‘tkazilgan shaharlik va tuman o‘qituvchilari kengashi buning yaqqol namunasi bo‘la oladi. Sovet mafkurasi o‘quv dasturlariga chuqur singdirildi. Maktab darsliklari, jumladan tarix, adabiyot, geografiya kabi fanlarda partiya tarixini, Lenin-Stalin g‘oyalarini o‘rganish majburiy edi. Bu nafaqat o‘quvchi tafakkurini, balki o‘qituvchining metodikasini ham ideallashtirishga majbur qilgan. Shu yillarda “kommunistik tarbiya” tushunchasi muhim o‘quv-ideologik yo‘nalish sifatida joriy qilindi va bu barcha maktab faoliyatining mezoniga aylantirildi. Qishloqlarda ayollarni ta’limga jalb qilish uchun “ona va maktab” konsepsiyasi ishlab chiqildi. Bolalar bog‘chalari va maktabgacha ta’lim muassasalari soni oshirildi. 1950-yildan boshlab bolalarni maktabga qabul qilish, ularga shaxsiy hujjat ochish, ularning kelish-ketishini nazorat qilish kabi me’yorlar qattiqlashtirildi. 1945–1953 yillar oralig‘ida O‘zbekiston SSRda ta’lim muassasalarining son jihatdan kengayishi bilan bir qatorda, ta’lim sifati masalasi ham dolzarb muammoga aylangan edi. Maktab infratuzilmasi jadal o‘sgani holda, bu muassasalarni ilmiy-metodik jihatdan ta’minlash masalasida tizimli kamchiliklar mavjud edi. Ayniqsa, qishloqlarda dars o‘tiladigan xona, kerakli laboratoriya asboblari va o‘quv ko‘rgazmalari yetishmas edi. Bu holat o‘quvchilarning bilim olish samaradorligini pasaytirib, shunchaki "raqamdagi o‘sish"ni ta’minlashga xizmat qilgan. Aynan 1951–1953 yillarda ta’lim sifatiga oid markaziy tanqidiy hisobotlarda bu muammo ochiq ko‘tarilgan. Sovet mafkurasi ta’lim sohasida, ayniqsa darslik va o‘quv adabiyotlari tarkibida o‘zining eng kuchli ta’sirini ko‘rsatdi. Har bir fan — hatto matematika va biologiya kabi ilmiy sohalar ham — sotsialistik dunyoqarash bilan uyg‘unlashtirilgan holda talqin qilindi. Tarix darsliklarida O‘zbekiston xalqi 168 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Sovet Ittifoqi doirasida "mustahkam do‘st