УЗУМНИНГ ХЎРАКИ НАВЛАРИГА ШАКЛ БЕРИШНИНГ ФЕНОЛОГИК ФАЗАЛАРНИНГ ЎТИШИГА ТАЪСИРИ

Аннотация

Мазкур мақолада узумнинг хўраки навларига берилган турли шакллар — оддий, тик кардон, қия ёки нишаб кардон ҳамда горизонтал (ётик) шакл бериш усулларининг фенологик фазаларнинг ўтишига кўрсатган таъсири ўрганилди. Сирдарё вилоятининг тупроқ-иқлим шароитида Хусайни белый, Ризамат, Советский, Хусайние келин бармоқ ва Тайфи розовый каби навларга шакл бериш усуллари узумнинг вегетация даври давомийлиги, куртакларнинг бўртиши, гуллаш ва меванинг пишиши фазаларига турлича таъсир кўрсатиши аниқланди. Ушбу тадқиқот натижалари амалиётда турли навлар учун мос шакл бериш усулини танлаш ва юқори самарадорликка эришишда муҳим аҳамиятга эга. Калит сўзлар: узумчилик, хўраки навлар, шакл бериш усуллари, фенология, куртаклар бўртиши, гуллаш, меванинг пишиши, вегетация даври. Кириш. Ўзбекистонда қишлоқ хўжалиги тармоғининг энг истиқболли йўналишларидан бири бу — узумчилик саналади. Мамлакатимиз иқлим шароити, ер- водий ресурслари ва табиий имкониятлари узумчиликни ривожлантириш учун жуда қулай ҳисобланади. Шу боисдан, мазкур соҳани илмий асосда юритиш, ҳосилдорликни ошириш, сифатли хўраки навларни етиштириш ҳамда экспорт салоҳиятини юксалтириш бугунги кун талабидир . Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 10 декабрдаги ПҚ–60-сонли “Қишлоқ хўжалигида илғор технологияларни жорий этиш ва соҳани рақамлаштиришни жадаллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарорида қишлоқ хўжалиги экинларининг самарадорлигини ошириш, маҳсулот сифатини яхшилаш ҳамда замонавий агротехник тадбирларни амалиётга татбиқ этиш устувор вазифа сифатида белгиланган. Шунингдек, ПҚ–3424-сонли қарор (2018 йил 16 ноябрь) даги мева-сабзавот ва узумчиликни ривожлантириш орқали аҳоли бандлигини таъминлаш ва экспорт ҳажмини ошириш вазифалари кўрсатиб ўтилган [1;2:]. Ушбу қарорлардан келиб чиқиб, хўраки узум навларини мақбул шаклда парваришлаш орқали улардаги вегетация даврининг самарали кечишини таъминлаш, ҳосилдорликни ошириш ва барқарор ривожланишни таъминлаш муҳим илмий ва амалий аҳамиятга эга [7;8:].. Фенологик фазалар – узумнинг ўсиш ва ривожланиш жараёнидаги асосий босқичлар бўлиб, уларнинг ўз вақтида кечиши кўп жиҳатдан шакл бериш усулига боғлиқ. Куртакларнинг бўртиши, гуллаш, меванинг пишиши ва тўлиқ пишиши каби босқичларнинг кечишида турли шакл бериш технологияларининг таъсири ниҳоятда аҳамиятлидир [5;6;9:]. Шу муносабат билан ушбу тадқиқотда хўраки узум навларига (Хусайни, Ризамат, Советский, Тайфи розовый каби) турли шакл бериш усулларининг фенологик 89 фазаларнинг ўтишига кўрсатаётган таъсирлари таҳлил қилинади. Бу таҳлил орқали энг мақбул шакл бериш усули аниқланиб, узумчилик соҳасидаги амалий фаолиятга илмий асос бўлиб хизмат қилади. Ушбу тадқиқотнинг асосий мақсади – узумнинг хўраки навларига турли шакл бериш усулларининг вегетация давридаги фенологик фазаларнинг (куртаклар бўртиши, гуллаш, мева пишиши ва тўлиқ пишиш) кечишига таъсирини ўрганиш орқали, юқори ҳосилдорлик ва сифатга эришишда энг самарали шакл бериш усулини аниқлашдан иборат. Тадқиқотнинг вазифалари қуйидагилардан иборат: –Узумнинг хўраки навларида асосий фенологик фазаларнинг бошланиш ва тугаш муддатларини аниқлаш. –Шакл бериш усуллари (оддий, тик кардон, қия кардон, горизонтал)нинг ҳар бир навдаги ўсиш ва ривожланиш босқичларига кўрсатаётган таъсирини солиштирма таҳлил қилиш. –Вегетация даврининг узоқлигига қараб мева сифати ва ҳосилдорлик билан боғлиқлик даражасини баҳолаш. –Турли навларнинг шакл беришга физиологик мослашув даражасини аниқлаш ва бу асосида тавсиялар ишлаб чиқиш. –Илмий асосланган тавсиялар орқали самарали агротехник тадбирларни ишлаб чиқиш, яъни турли иқлим шароитида юқори сифатли ва барқарор ҳосил олишга хизмат қиладиган энг мақбул шакл бериш усулини аниқлаш. Тадқиқот объекти сифатида Сирдарё вилояти шароитида етиштирилаётган хўраки узум навлари (Хусайни, Ризамат, Советский, Тайфи розовый) олинди. Ушбу навлар ўзига хос физиологик хусусиятлари, талаб даражаси ва иқлимга мослашувчанлиги билан ажралиб туради. Уларга берилган турли шакллар — оддий, тик кардон, қия кардон ва горизонтал (ётик) усуллари тадқиқот объектини ташкил этади. Тадқиқот предмети – шакл бериш усулларининг узум навларининг вегетация давридаги фенологик фазалар (куртакларнинг бўртиши, гуллаш, меванинг пишиши ва тўлиқ пишиши) нинг кечиш муддатлари, динамикаси ва давомийлигига кўрсатаётган таъсиридир. Бунда вегетация даврининг узунлиги, турли шакл бериш усулларидаги физиологик ўзгаришлар ва ўсимликнинг ўзига хос ривожланиш хусусиятлари таҳлил қилинади. Тадқиқотнинг усуллари. Тажрибалар Х.Ч.Бўриев, Н.Ш.Енилеев ва бошқалар томонидан ишлаб чиқилган «Мевали ва резавор мевали ўсимликлар билан тажрибалар ўтказишда ҳисоблар ва фенологик кузатувлар методикаси», (2014), М.А.Лазаревскийнинг «Методы ботанического описания и агробиологического изучения сортов винограда» (1946), Н.Н.Простосердовнинг «Изучение винограда для определения его использования» (1963) услублари бўйича амалга оширилган [3;4;10;11:]. Тадқиқот натижалари: Тадқиқот натижаларига кўра, турли шакл бериш усуллари ва узум навлари ўртасидаги а