RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA AHOLINING IQTISODIY SAVODXONLIGINI OSHIRISH VA TADBIRKORLIK QOBILIYATINI RIVOJLANTIRISH

Аннотация

Mazkur maqola aholi orasida tadbirkorlik qobiliyatini rivojlantirishda iqtisodiy savodxonlikning o‘rni va ahamiyatini o‘rganadi. Tadqiqotda iqtisodiy savodxonlikni oshirish orqali tadbirkorlik faoliyatining samaradorligini qanday yaxshilash mumkinligi tahlil qilinadi. Iqtisodiy savodxonlikning tadbirkorlar uchun zaruriy bilimlar va ko‘nikmalarni shakllantirishda qanday rol o‘ynashi ko‘rsatib o‘tiladi. Maqola iqtisodiy rivojlanish uchun aholini savodli qilishda davlat va xususiy sektorning hamkorlikda ishlashining muhimligini ta'kidlaydi. Kalit so‘zlar: tadbirkorlik, iqtisodiy savodxonlik, rivojlanish, aholi, iqtisodiy ta'lim, tadqiqot, samaradorlik. Kirish. Hozirgi globallashuv va bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir davlatning iqtisodiy rivojlanishi, eng avvalo, uning aholisining faolligi, tashabbuskorligi va tadbirkorlik salohiyatiga chambarchas bog‘liqdir. Ayniqsa, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning rivojlanishi ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal etishda, yangi ish o‘rinlarini yaratishda, byudjetga tushumlarni ko‘paytirishda, innovatsion g‘oyalarni hayotga tatbiq etishda muhim omillardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Shu sababli so‘nggi yillarda O‘zbekistonda ham tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tiborga olinmoqda. Biroq tadbirkorlik faqat moddiy resurslar, kreditlar va soliq imtiyozlari bilan cheklanib qolmaydi. Tadbirkorning muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi uchun zarur bo‘lgan asosiy shartlardan biri bu – iqtisodiy savodxonlik darajasidir. Ya’ni, shaxs yoki guruhning bozor mexanizmlari, moliyaviy boshqaruv, soliqlar, investitsiyalar, tavakkalchilikni baholash, rejalashtirish va byudjet tuzish kabi iqtisodiy jarayonlar to‘g‘risida to‘g‘ri va yetarli bilimga ega bo‘lishi, o‘z iqtisodiy qarorlarini ongli ravishda qabul qilishi – bu muvaffaqiyatli tadbirkorlikning poydevoridir. Iqtisodiy savodxonlik — bu nafaqat iqtisodiy tushunchalarni bilish, balki ularni amaliyotda qo‘llay olish qobiliyati, moliyaviy mas'uliyat va uzoq muddatli rejalashtirishga asoslangan fikrlash madaniyatidir. Zamonaviy jamiyatda iqtisodiy savodli bo‘lmagan fuqaroning mustaqil ravishda biznes yuritishi, tavakkalchilikni baholashi yoki moliyaviy qarorlar qabul qilishi qiyinlashadi. Ayniqsa, yangi boshlayotgan tadbirkorlar orasida xatoliklar va muvaffaqiyatsizliklarning asosiy sababi sifatida aynan iqtisodiy bilim va ko‘nikmalarning yetishmasligi ko‘rsatilmoqda. Shu boisdan ham, iqtisodiy savodxonlik darajasini oshirish orqali aholining tadbirkorlik salohiyatini rivojlantirish dolzarb ilmiy va amaliy masala bo‘lib qolmoqda. Mavzuning dolzarbligi, shuningdek, Prezidentimiz tomonidan ilgari surilgan “Yoshlar tadbirkorligini qo‘llab-quvvatlash”, “Har bir oila – tadbirkor” kabi davlat dasturlarida iqtisodiy bilim va malakani oshirishga alohida urg‘u berilayotganida yaqqol ko‘rinadi. Mazkur 42 dasturlarni samarali amalga oshirish ham aholining iqtisodiy savodxonlik darajasiga bevosita bog‘liqdir. Ushbu maqolada aholining iqtisodiy savodxonlik darajasini oshirish tadbirkorlik qobiliyatining shakllanishi va rivojlanishiga qanday ta’sir ko‘rsatishi, bu yo‘nalishda qanday omillar muhim ekani, mavjud muammolar va ularning yechimlari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi — iqtisodiy savodxonlik va tadbirkorlik o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniqlash hamda samarali ta’lim va siyosat choralarini taklif etishdir. Metodologiya. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi aholi orasida iqtisodiy savodxonlikni oshirish orqali tadbirkorlik qobiliyatini rivojlantirishdagi ta’sirni aniqlashdir. Maqolada ishlatilgan metodologiya, asosan, sifatli va miqdoriy tadqiqot usullarini o‘z ichiga oladi. Tadqiqotda foydalanilgan asosiy metodlar quyidagilardan iborat: 1. Adabiyotlar tahlili: Tadqiqotning boshlang‘ich bosqichida iqtisodiy savodxonlik va tadbirkorlik qobiliyati haqida mavjud ilmiy manbalar tahlil qilindi. O‘zbekistondagi iqtisodiy ta’lim tizimi, shuningdek, jahon tajribasidagi muvaffaqiyatli iqtisodiy va tadbirkorlik dasturlari va siyosatlari o‘rganildi. Bu bosqichda ilmiy maqolalar, kitoblar, hisobotlar va hukumatning rasmiy hujjatlari tahlil qilindi, shu orqali tadbirkorlik va iqtisodiy savodxonlikning o‘zaro bog‘liqligi haqida chuqur bilimlar to‘plandi. 2. So‘rovnoma va anketalar: Tadqiqotning ikkinchi bosqichida o‘rganish ob’ekti sifatida O‘zbekistondagi kichik va o‘rta biznes vakillari, shuningdek, iqtisodiy ta’lim olgan aholi guruhlari tanlandi. So‘rovnomalar yordamida respondentlarning iqtisodiy savodxonlik darajasi va tadbirkorlik faoliyatidagi muvaffaqiyatlari o‘rganildi. Anketalar iqtisodiy bilimlar, moliyaviy boshqaruv, rejalashtirish, tavakkalchilikni baholash va boshqa iqtisodiy ko‘nikmalarni o‘z ichiga oldi. So‘rovnoma natijalari asosida iqtisodiy savodxonlikning turli darajalari va tadbirkorlik muvaffaqiyati o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilindi. 3. Intervyu: Tadqiqotning uchinchi bosqichida tadbirkorlik va iqtisodiy savodxonlik sohasidagi mutaxassis