JAMIYATDA YOSHLAR AXLOQI VA INTELLEKTUAL MADANIYATINING MEXANIZMLARI VA PRINSIPIAL MASALALARI

Аннотация

This article analyzes the formation of youth morality and intellectual culture, the factors influencing it, mechanisms, and the fundamental issues of this process. It also considers ways to preserve the moral image of youth in the conditions of modern technologies and globalization. Keywords: moral education, intellectual culture, society, spirituality, modern problems, moral values, education and upbringing, the impact of technologies, digital culture, family and environment, social institutions, national idea, personality formation, youth. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Bugun butun dunyoda yosh avlod qalbi va ongini egallash uchun kurash ketayotgan bir paytda, biz yoshlarimizni vatanparvarlik, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalashimiz zarur.” Bu fikr, zamonaviy yoshlarning axloqiy immunitetini shakllantirishda milliy g‘oya, tarixiy xotira va madaniy qadriyatlarning o‘rni naqadar muhimligini ko‘rsatadi. Yoshlar — har qanday jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyotida hal qiluvchi omil hisoblanadi. Ularning axloqiy yetukligi va intellektual saviyasi jamiyatning kelajagini belgilaydi. Shu sababli, ularning tarbiyasi, axloqiy qadriyatlari va madaniy tafakkurini shakllantirishbugungi kunningeng dolzarb vazifalaridan biridir.[1] Yoshlar axloqining shakllanishida oila, maktab, ommaviy axborot vositalari va jamiyatning 310 boshqa ijtimoiy institutlari muhim rol o‘ynaydi. Milliy qadriyatlar, diniy qarashlar va tarixiy meros axloqiy tarbiyaning asosini tashkil etadi. Intellektual madaniyat — bu shaxsning bilimga, tafakkurga, yangilikka, ilm-fanga nisbatan munosabatidir. Bu yoshlar orasida tanqidiy fikrlash, mustaqilqaror qabul qilish,ijtimoiy faollik vainnovatsion salohiyat orqali namoyon bo‘ladi.[2] Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 7,issue1,Aprel 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Axloqiyvaintellektual madaniyat quyidagi mexanizmlar orqalishakllanadi:  Ta’lim tizimi(maktab, litsey, oliy ta’limmuassasalari);  Oilatarbiyasi va ota-onaning roli;  Ommaviymadaniyat (kinolar, internet, musiqalar);  Ijtimoiy tarmoqlar varaqamli kommunikatsiyalar;  Diniy-ma’rifiy tashkilotlarva ulamolarta’siri. Prinsipialmasalalar Yoshlartarbiyasida quyidagi prinsipial masalalar dolzarb hisoblanadi:  An’anaviy qadriyatlar vazamonaviylik o‘rtasidagi muvozanat;  G‘arblik axloqiy namunalarning ta’siriga qarshi immunitet;  Ommaviyaxborot vositalari vaijtimoiy tarmoqlardagi salbiy kontentlar;  Ta’lim tizimining zamonaviyaxloqiy standartlarga mosligi;  Yoshlarning ongli tanlovi vaijtimoiy mas’uliyatini oshirish. Bugunga qadar ushbu muammo turli nuqtayi nazardan oʻrganilgan boʻlib, faylasuf olimlar, huquqshunos va siyosatshunoslar chuqur tadqiq etishgan. Ayni paytda, mazkur ilmiy muammoni oʻrganish doirasida olim va faylasuflar tomonidan keng koʻlamli tadqiqotlar olib borilmoqda. Mamlakatimizda va xorijda jamiyatda ijtimoiy adolatni ta’minlash mexanizmlarini oʻrganish borasida chuqur ilmiy izlanishlar olib borilayotganligi bu masalaning naqadar dolzarb ahamiyatga ega ekanligini koʻrsatadi. Ta’kidlab oʻtish joizki, bugungi kunda jamiyatda ijtimoiy adolatni ta’minlash mexanizmlarining prinsipial masalalari faqatgina falsafa yoki huquqshunoslik doirasi bilan cheklangan muammo sifatida emas, balki koʻplab ijtimoiy- gumanitar fanlar doirasida ham oʻrganilmoqda. Jamiyatda ijtimoiy adolatni ta’minlash mexanizmlarini ilmiy asosda oʻrganishda adolat tushunchasining mohiyatini ham tadqiq etishni talab etadi.[3] Huquqiy-falsafiy nuqtai nazardan olib qaraganda, adolat tushunchasi ham huquqiy, ham axloqiy, ham uni jamiyat bilan bogʻliq holda tahlil qilish jihatidan falsafiy ahamiyatga ega boʻlib, umumiy qadriyat hisoblanadi. Shu ma’noda, adolat tushunchasi har birimiz yashaydigan ijtimoiy-siyosiy tuzilmalar mavjudligi asoslari toʻgʻrisida xulosa chiqarishga imkon beradi. Tom ma’noda, adolatni ma’naviy-huquqiy va ijtimoiy-siyosiy ong kategoriyasi, odamlarning ijtimoiy ideallar, shuningdek, normalar va inson huquqlari toʻgʻrisidagi gʻoyalarini tarixan oʻzgarishi bilan bogʻliq boʻlgan va zarur boʻlgan tushuncha sifatida baholash mumkin.[4] Adolat insonning yoki ijtimoiy guruhning amaliy roli va ularning ijtimoiy mavqyei, ularning huquq va majburiyatlari, xatti-harakati va jazosi, odamlarning xizmatlari va bu boradagi jamoatchilik fikri oʻrtasidagi muvofiqlikni talab qiladi. Bundan tashqari, ushbu munosabatlardagi nomuvofiqlik adolatsizlik deb tan olinadi. Misol uchun, “Yangi falsafiy ensiklopediya”da adolatni ijtimoiy hayotning fikrlar, pozitsiyalar, manfaatlar va boshqalar kurashlari bilan bogʻliq boʻlgan umumiy axloqiy sanksiyasi sifatida belgilaydi. Bundan tashqari, u adolatning ikkita shaklini: umumiy adolatni (ya’ni axloqiy-huquqiy hayotni) va maxsus (xususiy) adolatniya’ni moddiy tovarlarni taqsimlashdama’navi