KOMMUNIKATIV METODLAR ORQALI O‘QUVCHILARDA GAP TUZISH QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISHDA O‘QITUVCHINING O‘RNI

Аннотация

В статье рассматривается роль коммуникативных методов в развитии у учащихся умения строить предложения и роль учителя в этом процессе. Также анализируются методы активной и эффективной организации учебного процесса посредствомкоммуникативного подхода. Ключевые слова: коммуникативный метод, построение предложения, устная речь, учитель, образовательныйпроцесс,деятельностное обучение. Annotation: This article discusses the role of communicative methods in the formation of students' ability to construct sentences and the role of the teacher in this process. It also analyzes methods for actively and effectively organizing the lesson process through a communicative approach. 482 Key words: communicative method, sentence construction, oral speech, teacher, educational process, activity-based learning Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 7,issue1,Aprel 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. KIRISH. Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘qituvchining asosiy vazifalaridan biri o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, muloqotga kirisha olish va o‘z fikrini erkin ifoda etish ko‘nikmalarini shakllantirishdan iboratdir. Ayniqsa, ona tili darslarida kommunikativ yondashuvdan foydalanish orqali o‘quvchilarning nutqiy faoliyatini rivojlantirish, ularni real hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri va ravon gap tuzishga o‘rgatish imkoniyati yuzaga keladi. Bu jarayonda o‘qituvchi – asosiy tashkilotchi, yo‘naltiruvchi va rag‘batlantiruvchi subyekt sifatida alohida o‘rin tutadi. Ta’limning asosiy maqsadi o‘quvchilarga til haqidagi ma’lum bilimlar to‘plamini berish emas, balki ularni muloqot qilish uchun tildan foydalanishga o‘rgatishdir. Tinglash va so‘zlashish asosiy ko‘nikma hisoblanadi. Chunki ular nutq jarayonida fikr almashishga va fikrni yetkazib berishda qo‘llaniladi. ASOSIY QISM. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kommunikativ madaniyatini shakllantirish masalalari “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni 2020-yil 23-sentabr, “2022-2026-yillarga mo‘ljalllangan Yangi O‘zbekiston Taraqqiyot strategiyasi”da va boshqa me’yoriy hujjatlarda uzluksiz ta’lim tizimini isloh qilish vazifalari belgilangan bo‘lib, bu esa ta’lim jarayonida o‘quvchilar bilan ishlash, ularni barkamol avlod sifatida shakllantirish davlat miqyosida muvaffaqiyatli amalga oshirilishida zamin bo‘lmoqda. Jumladan, “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunning 9-moddasida “Boshlang‘ich ta’lim ta’lim oluvchilarda umumiy o‘rta ta’limni davom ettirish uchun zarur bo‘lgan savodxonlik, bilim, malaka va ko‘nikmalar asoslarini shakllantirishga qaratilgan”deb alohida ta’kidlangan. Kommunikativ yondashuvga ko‘ra, nutq muayyan nutqiy maqsadni ro‘yobga chiqarish, kimgadir axborot berib, kimdandir axborot olish, kim bilandir esa fikr almashish asosida harakatga keltiriladi. Buning uchun yoshlar nutq o‘stirish mashqlari mobaynida muloqot madaniyatini o‘zlashtirishlari, suhbatdoshiga ta’sir ko‘rsatish layoqatini egallashlari lozim. Kommunikativ yondashuv – bu o‘quvchilarning til kompetensiyasini rivojlantirishga yo‘naltirilgan, ularning muloqotda faol ishtirok etishini ta’minlaydigan pedagogik yondashuv bo‘lib, bunda o‘rganilayotgan til, eng avvalo, muloqot vositasi sifatida qaraladi. Mazkur metodning samarali qo‘llanilishi o‘quvchilarning grammatika hamda lug‘at boyligini mexanik yodlashdan ko‘ra ularni amaliy nutqiy faoliyatga jalb etishga qaratilgan. Kommunikativ metodlarning asosiy xususiyati – o‘quvchini dars jarayonining passiv ishtirokchisidan faol muloqot ishtirokchisiga aylantirishdir. Bunda til o‘rganish nazariy bilim emas, balki amaliy faoliyat vositasiga aylanishi ta’minlanadi. Onatilidarslaridakommunikativ metodlarquyidagi shakllarda qo‘llanilishimumkin: 1. Dialogik va polilogik nutq shakllaridan foydalanish O‘quvchilar juftlikka yoki guruhga berilgan mavzu asosida savol-javob orqali muloqotga kirishadilar. Masalan: “Do‘stim haqida gapirib beraman”, “Dam olish kuning qanday o‘tdi?”, “Qahramon bilan suhbat” kabi kichik nutqiy mashqlar orqali o‘quvchilar real muloqot holatlarini modellashtiradilar. Bu metod o‘quvchilarni o‘z fikrlarini ifodalash hamda o‘zgalar fikrini tinglash va hurmat qilish, kerakli, aniq savol, shuningdek, javob ham bera olish kabi nutqiy harakatlargajalb etadi. 2. Muammolivaziyatli topshiriqlar O‘quvchilarga kichik muammoli vaziyatlar taqdim etish yoki yaratish lozim. Ular bu vaziyatni hal qilishda o‘z fikrini bayon qilishlari kerak bo‘ladi. Masalan: “Agar men maktab direktori bo‘lganimda…”, “Kutilmagan mehmon keldi. Nima qilamiz?”, kabi topshiriqlar o‘quvchilarning tanqidiyva ijodiyfikrlashini rivojlantiradi. 3. Vizualmateriallar asosidamuloqot tashkiletish 483 Rasmlar, suratlar, ketma-ket voqealar tasviri asosida o‘quvchilarga hikoya tuzish, voqeani davom ettirish, voqeani turli personajlar nomidan qayta hikoya qilish kabi topshiriqlar beriladi. Bu metod tasavvur qilish, voqealarni izchil fikrlab ifodalash, gaplar orasidagi