MAKTABGACHA YOSHDAGİ BOLALARDA RAQAMLİ TEXNOLOGİYALARGA QARAMLİK: SABABLARİ,OQİBATLARİ VA OLDİNİ OLİSH YO’LLARİ.

Аннотация

В данной статье проанализированы причины формирования зависимости от цифровых технологий у детей дошкольного возраста, её негативное влияние на здоровье и развитие ребёнка, а также эффективные способы профилактики данной проблемы. В настоящее время широкое распространение цифровых устройств — смартфонов, планшетов,телевизоров и компьютеров— оказывает влияниенапсихическое,социальное, физическое и эмоциональное развитие детей. В статье рассматриваются родительские подходы к воспитанию, недостаток психологического контроля, а также эффективные методыформированияздоровойцифровой культуры удетей. Ключевые слова: цифровые технологии, зависимость от технологий, психологическое развитие,детидошкольного возраста,экранное время. Annotation: This article analyzes the causes of digital technology addiction in preschool-aged children, its negative impact on children's health and development, and effective strategies for preventing this issue. Today, the widespread use ofdigital devices—such as smartphones, tablets, televisions, and computers—affects the mental, psychological, social, and physical development ofchildren. The article examines parenting approaches, the lack of psychological supervision, and effective methodsfor developing a healthy digital culture inchildren. 583 Keywords: digital technologies, technology addiction, psychological development, preschool- aged children, screen time. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 7,issue1,Aprel 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Zamonaviy texnologiyalarning kun sari jadal rivojlanayotganligi hech kimga sir emas.Bular insonlarning hayotiga chuqur kirib kelmoqda.Ayniqsa, maktabgacha yoshdagi bolalarning planshet, smartfonlardan foydalanishi keng tarqalgan.Raqamli texnologiyalardan foydalanuvchanlik ba’zida ularning rivojlanishiga ijobiy ta’sir etsa-da, haddan tashqari foydalanish bolalarda texnologiyaga qaramlikni shakllantirishi mumkin.Bolalar ko’pincha ota- onalarining, aka-uka va opalarining xatti-harakatlarini kuzatish orqali o’rganadilar.Agar oila a’zolari ko’p vaqtini telefonda o’tkazadigan bo’lsa bola ham bu holatni me’yorda deb qabul qiladi. A. Bandurani ijtimoiy o’rganish nazaryasiga ko’ra, bolalar atrofdagilarning xatti- harakatlarini kuzatish orqali ularga taqlid qiladi. Yana bir muhim jihat- bu indentifikatsiya jarayonidir. Bola o’zini atrofdagi kata insonlar bilan tenglashtirishga harakat qiladi. Ayniqsa, 3-6 yosh oralig’ida bolalar ota yoki onani “ideal shaxs” deb qabul qiladilar. Agar bu ideal shaxs texnologiyalarga haddan ortiq bog’langan bo’lsa, bolla ham shunday rolni egallashga intiladi. Bolalar zerikkanida yoki ruhiy noqulaylik holatlarida raqamli qurilmalardan foydalanish orqali o’zini tinchlantirishga harakat qiladilar. Bunda bolalar emotsional ehtiyojlarini qondirish vositasi sifatida foydalanishga o’rganib qolganlar. Zigmund Freydning psixoanalatik nazaryasida inson harakatlarining asosiy motivlari-nafs(Id), ong(Ego) va axloqiy nazorat (superego) o’rtasidagi kurash bilan belgilanadi. Bola hali superego va ego fazilatlarini to’liq shakllantirmagan bo’lgani uchun , u tez-tez nafs (Id) tomonidan boshqariladi- ya’ni, tez va oson zavq olishga intiladi.Masalan: bolazerikkanida- planshetni olib multfilm yoqadi. Yig’laganda –telefonni olib o’yin oynaydi. Qaramlikning asosiy oqibatlati: nutq rivojlanishining sekinlashuvi, ijtimoiy ko’nikmalarning sustlashuvi, e’tibor va xotira muammolari,uyquning buzilishi, psixologik muammolar.Buning oldini olish yo’llari: Oila va pedagoglarning hamkorligi. Ota- onalar va tarbiyachilar bolalarning texnologiyadan foydalanish vaqtini birgalikda nazorat qilishlari, faolyatga muqobil shakllarni taklif qilishlari lozim. Muqobil rivojlantiruvchi faolyatlarni taklif qilish. Bolalarda mustaqil fikrlashni, ijodkorlik va muomala ko’nikmalarini rivojlantirishimiz kerak. Psixologik tarbiya va ongli texnologiyalardan foyalanish. Bolalarga texnologiyalar haqida tushunarli tarzda ma’lumot berish, ularni ongli ravishda foydalanishga o’rgatish muhimdir.Bolaning jamiyatdagi o’rnini anglashiga yordam berish orqali ichki motivatsiyani kuchaytirish mumkin. So’ngi o’n yillikda dunyo bo’ylab bolalar va o’smirlar o’rtasida depressiya, xavotr buzilishi, o’ziga zarar yetkazish va hatto o’z joniga qasd qilish holatlari keskin oshdi. Ijtimoiy psixolog Jonathan Haidt bu holatni chuqur o’rganib, uni raqamli davrning bevosita oqibati sifatida ko’radi. U bu holatni “bolalikning qayta simlanishi” (The Great Rewiring of Childhood) deb ataydi.Haidt ta’kidlashicha, 2010-yillardagi smartfonlar inqilobi bolalar hayot tarzini tubdan o’zgartirdi. Avvallari bolalik jismoniy harakatla, real muloqot va erkin o’yinlar bilan bo’g’liq bo’lgan bo’lsa, hozirgi bolalar ko’proq virtual makonda hayot kechirmoqda. Komilova Shahnozabonu Ismoil qizining tadqiqotlarida raqamli ta’lim texnologiyalarining mak