KARKASLI BINOLARNI ZILZILABARDOSHLIGINI HISOBLASHDA QO’LLANILADIGAN HISOBIY SXEMALAR

Аннотация

Bino va inshootlarni seysmik ishonchliligini aniqlashni samarador yo’llaridan biri ular uchun real ish sharoitini aks ettiradigan hisobiy sxemani tanlashdir. So’nggi yillarda binolarni hisoblashda kompiyuter dasturiy majmualarini keng qo’llalinishi hisobiy sxemalarni yanada takomillashtirish imkonini bermoqda. Maqolada inolarni zilzilabardoshligini hisoblashdaqo’llaniladigan hisobiysxemalar haqidama’lumot berilgan. Kalit so’zlar: zilzilabardoshlik, hisobiy sxema, konsolli, ramali va fazoviy hisobiy sxemalar. Bino va inshootlarni seysmik kuchlarga hisoblashda hisobiy sxemalarni tanlash muammosi inshootlar dinamikasidagi hisobiy sxemalar tanlash muammolaridan deyarli farq qilmaydi. Faqat shuni alohida qayd etish lozimki QMQ 2.01.03-19 “Seysmik hududlarda qurilish” [1] miyyoriy hujjat talablariga muvofiq binolarning hiobiy sxemalari to’plangan massalarga ega konsolsterjen shaklidaqabul qilinishibelgilangan (1,b-rasm). 1-rasm. Massalari orayopmalarsathida to’plangan konsol sterjn Ushbu hisobiy sxema bino va inshootlarni amaliy hisob-kitoblarida ko’p holatlarda yaxshi natijalar olish imkonini beradi va samarali hisoblanadi. Masalan karkas binolar uchun bino uzunligini eniga nisbati ikkitadan katta bo’lgan hollarda hisobiy sxema yetarlicha aniqlikda konsoltizimga keltirilishimumkin (1,b-rasm). 717 Bunday hollarda, konsolga rama ustunlarining umumiy ‘bikrligiga teng bo’lgan ‘bikrlik belgilanadi. Qavatlar va tomlar o’z tekisligida ‘bikr va tekislikdan mutlaqo egiluvchan hisoblanadi va binoning massasi orrayopmalar va tomyopmalar sathida to’plangan ekvivalent Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 7,issue1,Aprel 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. massalarga kamayadi. Ushbu hisoblashsxemasi konstruksiyaning poydevor bilan o’zaro ta’sirini hisobga olish imkoniyatini beradi (1-rasm, d). Bunda seysmik ta’sir jarayoni bir o’lchovli va ikki komponentlihisoblanadi. Konsol sxema, shuningdek, orayopmalarning bikr xususiyatlarini hisobga olish imkonini beruvchi boshqa shakllarni ham qo’llash imkonini beradi. Misol uchun, agar ilgari kiritilgan taxminlarga qo’shimcha ravishda, biz qavatlarni egilishda mutlaqo ‘bikr deb hisoblasak, u holda biz 1, e -rasmda ko’rsatilgan hisoblash sxemasidan foydalanishimiz mumkin. Bu erda massalari to’plangan tugunlarda o’z ma’nosiga ko’ra ko’chishlar usulining asosiy tizimining tugunli bog’lanishlariga o’xshash bog’lanishlar kiritiladi. Temirbeton rama va monolit temirbeton zaminliko’pqavatli binoni hisoblashuchun bunday hisoblash sxemasini qo’llash mumkin. H/L < 2 bo’lgan minora tipidagi binolar va inshootlar uchun tavsiflangan hisoblash sxemasi seysmik ta’sirning fazoviyligini hisobga olish zarurati bilan bog’liq bo’lgan umumlashtirishga imkon beradi, shuningdek, massa markazlari va ‘bikrlik markazlari mos kelmaganda burilishtebranishlarining paydo bo’lish ehtimolinihisobga oladi (2-rasm). Bundan tashqari, bunday hisoblash sxemasidan foydalanish QMQ 2.01.03- 19darejadagi binoningo’lchamlari 30m dan ortiqbo’lsatavsiya etiladi. Bunday 718 Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 7,issue1,Aprel 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. 2-rasm. Massalar va bikrliklarorasidaekssentrisiteti bo’lgankonsol sterjn holda, ko’rib chiqilayotgan darajadagi hisoblangan ekssentrisiteti qiymati 0,02 B dan kam bo’lmagan holda qabul qilinishi kerak, bu erda B - rejadagi bino yoki inshootning seysmik kuchlarning ta’siriga perpendikulyar yo’nalishdagi o’lchami. Shuni ta’kidlash kerakki, xuddi shu hisoblash sxemasi bino va inshootlarni seysmik ta’sirlarga materialning elastik-plastik xususiyatlarini hisobga olgan holda hisoblash uchun qo’llaniladi [2]. Konsol sxemasi bilan bir qatorda, bino va inshootlarni seysmik ta’sirlarga hisoblash uchun amaliyotida yassi(ramali) va fazoviy kabi boshqa turdagi hisoblash sxemalari ham qo’llaniladi (3-rasm). Bu hisoblash sxemalari ham, o’z navbatida, takomillashtirilishi mumkin. Masalan, agar poydevorning sistema bilan o’zaro ta’sirini hisobga olish kerak bo’lsa, mos keladigan ‘bikrlik bilan ta’minlangan elastik bog’lanishlar kiritiladi; agar seysmik ta’sirning vertikal komponentini hisobga olish zarur bo’lsa, massaning bir qismi rigellarga to’plangan massa sifatida qo’yiladi va hokazo. Shunday qilib,seysmik ta’sirlarga hisoblash uchun, hisobiy sxemalarni tanlashda, umuman olganda, inshootlar dinamikasidagi hisobiy sxemalarini tanlashga xos bo’lgan barchaasosiy tendentsiyalar namoyon bo’ladi. Rejada yetarlicha uzunlikka ega bo’lgan binolar va inshootlar uchun yassi deformatsiyalangan holat tushunchasi qo’llaniladi; hisoblashning o’ziga xos xususiyatlariga qarab, yo yassi (ikki o’lchamli)hisoblash sxemasi, yoki konsolsxema bo’yicha modellashtiriladi. 719