QO‘LDA YASALGAN MATOLAR: MODADAN ORTIQ TUSHUNCHA YOKI GLOBAL BOZORGA YO‘L

Аннотация

The article discusses atlas and adras — traditional fabrics of the Uzbek people with a centuries-old history, whose roots go back at least 2,000 to 2,500 years. It emphasizes that atlas and adras are not only part of the fashion industry but also an important element of the cultural, aesthetic, and historical heritage of the nation. The article highlights how the history of these fabrics has gone through various stages of development across different historical periods. It also explores opinions, suggestions, and recommendations on how handcrafted products can take theirplace among modern branded items in thefashion industry. Keywords:atlas, adras, fashion, industry, Silk Road, fabric, handmade craftsmanship. Kirish (Introduction) 866 Bugungi globallashgan dunyoda har bir millat o‘zining noyob jihatlari bilan ajralib turishga intilmoqda. Ammo savol shuki: bu noyoblikni qanday ko‘rsatish kerak? Ayniqsa, madaniy Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 5,issue2,Yanvar 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. merosga asoslangan mahsulotlar haqida gap ketganda, ular ichki qadriyat sifatida saqlanadimi yoki global eksportga chiqariladimi? O‘zbeklarning atlas va adrasi bir necha asrlik tarixga ega bo‘lib, ularning ildizlari kamida 2–2,5 ming yil oldinga borib taqaladi. Bu matolarning paydo bo‘lishi va taraqqiyoti Marg‘ilon, Buxoro, Samarqand kabi qadimiy shaharlaridagi ipakchilik va to‘qimachilik an’analari bilan chambarchas bog‘liq. U nafaqat moda sanoatida, balki xalqimizning madaniy, estetik va tarixiy merosiningmuhim qismihisoblanadi Qisqacha tarixi:  Buyuk Ipak yo‘li davrida (miloddan avvalgi II asrdan boshlab), Farg‘ona vodiysida ipak ishlab chiqarish va uning qimmatli mahsulotlarga aylantirilishi keng rivojlangan. Bu hududlarXitoy, Hindiston,Eron vaYevropa davlatlari bilan savdo qilgan.  IX–XII asrlarda, Islom madaniyati taraqqiy etgan davrda, o‘zbek to‘qimachilari mato bezaklarida geometriya, gul va abstrakt shakllardan foydalanib, atlas va adrasni san’at darajasiga olibchiqqan.  XVIII–XIX asrlarda, Buxoro amirligi va Qo‘qon xonligi davrida atlas va adras matolari nafaqat mahalliy bozor, balki xorijiy bozorlarda ham qadrlangan. Ular diplomatik sovg‘alar sifatidaham taqdim etilgan.  Sovet davrida, atlas va adrasning milliy meros sifatida saqlanishiga va uning industrial tarzda ishlab chiqarilishiga harakat qilingan, biroq hunarmandchilikning qo‘lda yasalish an’analari qisqargan.  Mustaqillikdan so‘ng, qo‘lda to‘qish, tabiiy ranglardan foydalanish va milliy namunalarni tiklashga jiddiy e’tibor qaratila boshlandi. Hozirgi kunda atlas va adras nafaqat milliy liboslarda, balkizamonaviy modada ham qo‘llanilmoqda. O‘zbekistonning qo‘lda tayyorlanadigan atlas va adras matolari nafaqat estetik jihatdan go‘zal, balki tarixiy va madaniy ahamiyatga ega. Biroq bu matolarni faqat marosimlar va bayramlar bilan bog‘lab qo‘yish to‘g‘rimi? Ular faqat ichki madaniyat ramzimi yoki global moda sanoatiga tatbiqqilinishimumkinbo‘lganeksklyuzivmahsulotmi? Tarixga nazar solaylik. Buyuk Ipak yo‘li — bu faqat yo‘l emas edi, bu sivilizatsiyalar o‘rtasidagi madaniyat va savdo almashinuvi edi. Uning eng qadrlangan mahsulotlaridan biri ipak edi. Nega aynan ipak? Chunki u inson mehnatining eng nozik, eng sabr bilan ishlangan natijasi edi. Ipak savdosi butun tarix davomida imperiyalarni boyitgan, xalqlarni bog‘lagan, urf-odatlarni tarqatgan. Demak, mato oddiy mahsulot emas, bubirtildaaytilmagan madaniy muloqotedi. Bugungi kunda ham bu muloqot davom etmoqda. Farqi shundaki, endi bu muloqot global moda bozorida, podiumlarda, dizaynerlik studiyalarida ro‘y bermoqda. Dior, Hermès, Burberry, Dries Van Noten kabi nufuzli brendlar o‘z kollektsiyalarida hunarmandchilik texnikalariga tayanmoqda. Nega? Chunki bugungi xaridor sanoat tomonidan chiqarilgan, ruhsiz mahsulotdan charchagan. Utabiatga yaqin, hissiyotga boy, mehnat vavaqt bilan yaratilgan narsani istaydi. Hermès har bir charm sumkasini taxminan 18-24 soat ichida faqat bitta ustaning qo‘lida yasaydi. Burberry o‘zining klassik trensh-kurtkalarini hunarmand tikuvchilarga ishonib topshiradi. Demak, qo‘l mehnati mahsulot qiymatini oshiradi. 867 Aynan shuning uchun ular minglab dollar evaziga sotiladi. Bu yerda mahsulotning narxi faqat materialdaemas, balki uorqali ifodalangan mehnat, tarix, vamadaniy merosda yotadi. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 5,issue2,Yanvar 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Endi savol: bizning atlas va adras nega bu jarayonda yetakchi bo‘lolmaydi? Axir ularning orqasida ming yillik an’ana, naqshda yashiringan ramziyat, qo‘lda bo‘yalgan ip, va sabr-toqat bilan to‘qilgan haqiqat bor. Ular faqat marosim uchun emas, balki bugungi kun od