QOMUSIY OLIMLAR QARASHLARIDA KOMIL INSON TASVIRI

Аннотация

Статья посвящена научной деятельности ученого-энциклопедиста Абу Райхана Беруни, инновациям, которые он привнес в науку. В статье анализируются взглядыученого навоспитаниемолодежи ипоучительныемоменты. Ключевые слова: духовность,энциклопедизм,ученый,совершенныйчеловек,философ Abu Rayhon Beruniy - Xorazmning buyuk allomasi, tarix, geografiya, filologiya, astronomiya, matematika, geodeziya, mineralogiya, farmakologiya, geologiya va boshqa ko‘plab fanlarda oid qomusiy asarlar muallifi.Abu Rayhon Beruniy inson kamolotida mehnat va mehnat tarbiyasi haqida muhim fikrlarni bayon etgan. Uhar bir hunar egasini mehnatiga qarab turlarga bo’ladi. Og’ir mehnat sifatida binokor, ko’mir qazuvchi, hunarmand, fan sohiblari mehnatini keltiradi. Ayniqsa, ilm ahli, olimlar mehnatiga alohida e’tibor berish, xayrixox bo’lishga chaqiradi. Ularni ma’rifat tarqatuvchilar, jamiyat ravnaqiga hissa qo’shuvchilar deb biladi. Shu bilan birga og’ir mehnat qiluvchi konchilar, yer ostida gavhar izlovchilar, dehqonlar haqida gapirib, ularning mehnatini rag’batlantirib turish kerak,- deydi. Ayniqsa, podshohlar bunday mehnat ahliga g’amxo’r bo’lishi kerakligini alohida eslatadi. Chunki ana shu mehnat ahli ular hukmronligining tayanchi -deb ta’kidlaydi. Beruniy o’z qarashlarida bolalarni mehnatga o’rgatish metodlari, yo’llari haqida ham fikr yuritadi. Masalan, Beruniy bolalarni eng kichik yoshdan mehnatga o’rgatish kerak deydi. Mehnat tarbiyasi o’shadavran’anasiga binoan vorislikkakatta ahamiyat beradi. Hunarmandchilikning bunday yakka holda o’rgatilishi malakali kasb egalarining yetishib chiqishiga yordam bergan. Halol va vijdonan mehnat qilishga yo’llaganki, bu insonning kamolga yetishida muhim pog’ona bo’lgan. Zero qadimdan har bir yetuk inson shohmi yoki oddiy fuqaromi hunarning bir yoki bir necha turini bilishi zarur sanalgan. Shuning uchun buyuk shaxslar ham, beklar ham, mol-mulk egalari bo’lgan boylar ham, oddiy fuqaro ham o’z farzandini bilimli bo’lishi bilan birga hunarli bo’lishiga ham e’tibor bergan va yozilmagan qonunga barcha birdek amal qilgan. Chunki, kishilik jamiyati paydo bo’lgandan boshlab, kishilar o’z mehnati va hunari bilan kun kechirishga majbur bo’lgan va bu hayot taqozosi sifatida qabul qilingan. 715 Shuning uchun ham Beruniy inson har tomonlama kamolga yetishi uchun u ilmli bo’lishi bilan birga mehnatsevarva hunaregasi ham bo’lishi kerak deydi. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue2,April 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Abu Ali Ibn Sinoning mehnatsevarlik tarbiyasi borasidagi fikrlari ham diqqatga sazovordir. Uning fikricha har bir bolani biror hunarga o’rgatmoq shart. Yosh yigit biror hunarni o’rgansa, uni hayotga tadbiq eta olsa va mustaqil hunar tufayli oilani ta’minlaydigan bo’lsagina ota uni uylantirib qo’ymog’i lozim, deb hisoblaydi. O’spirin hunar egallashi bilan birga unda nafaqat axloqiy hislar, balki xarakterining irodaviy xislatlari ham tarkib topa boshlaydi. Hunar egallash orqali o’spirinlarda sabr-bardoshlik, chidamlilik, mehnatsevarlik, ishbilarmonlik, tadbirkorlik, zukkolikkabi insoniysifatlar shakllanadi. Ibn Sino har bir insonning mijozidan kelib chiqqan holda unga alohida e’tibor berish kerakligini ta’kidlashi tufayli juda katta amaliy ish qilganligiga guvoh bo’lish mumkin. Uning fikricha, har bir inson faqat unga tegishli bo’lgan xususiyatlargagina egadir. Unga o’xshash insonlar kamdan- kam bo’ladi. Ibn Sino kasb asoslarini o’rganishning ahamiyati xususida dasturiy yo’l-yo’riqlar yaratgan buyuk matafakkirlar jumlasidandir. Uning fikricha, kasbga ehtiyoj ham obyektiv zaruratni ongli tushunish bilan bog’liq ma’naviyat, ya’ni anglangan maqsadlar tizimidir. Inson o’zining ehtiyojini qondirish, biror muammoni hal etishda aql-idroki, zakovati, irodasi, bilim boyliklaridan foydalanadi. Inson amaliy faoliyatini ilm asosida amalga oshiradi. Demak, bilim, iste’dod, tajriba malaka asosidashakllangan kasb insonfaoliyatiga o’ziga xos yo’nalish, imkoniyat beradi. Beruniyning ilmiymerosi 150taasarni o‘zichiga olgan bo‘lib, ular matematika, astronomiya, geografiya, minerologiya, tarix, etnografiya, filologiya va falsafaga doir. Tabiat hodisalarini tekshiruvchi olim o‘rnida u raqamlar tushunchasi kengayishi, kubik tenglamalar nazariyasi, sferik trigonometriyaga o‘z hissasini qo‘shgan, trigonometrik jadvalini tuzgan. Arab, fors, yunon, suriy va sanskrit tillarini bilgan va bir tildan boshqasiga tarjima qilishning tabiiy-ilmiy terminologiyalari qoidalarini ishlab chiqqan. Beruniy o’z asarlarida rostgo’ylik, to’g’riso’zlikni ulug’laydi, yolg’onchilikni odamlar o’rtasiga nizosoluvchi illat sifatida qoralaydi. Beruniy rostgo’ylikni adolat bilan barobar qo’yadi. Uning fikricha, xalq adolatni sevgani kabi, rostgo’ylikni ham sevadi. Ammo uning mohiyatini, yoqimliligini bilishni istamaydigan kishi uni sevmaydi. Beruniyning maʼrifat va bilimdonlik