GULHAYRI O‘SIMLIGINING TIBBIYOTDAGI AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada Gulhayri (Malvaceae) o‘simligining tibbiyotda tutgan o‘rni tarkibidagi makro va mikro elementlarning borligi inson salomatligidagi ahamiyati biologik tasnifi kelib chiqishi yer yuzasida navlarining juda katta chunki o‘tkir tamoq og’rig’i, nafas yo‘llari kasalliklariga davosihaqida keltirib o‘tilgan. Kalitso‘zlar: Gulhayri, dolzarbliktibbiyot. Gulxayri (Malvaceae) U asosan Markaziy Osiyo, Jumladan, O‘zbekistonning tog'li va o‘rmonli hududlarida o‘sadi. Gulhayri o‘zining tibbiy ahamiyati bilan tanilgan va ko'plab an'anaviy tibbiyotda ishlatiladi. O'zbekiston va qo‘shni mamlakatlarda ham gulhayri yovvoyi tarzda o‘sadi, shuningdek, ba'zi hududlarda uni madaniy tarzda yetishtirish ham yo‘lga qo‘yilgan. Gulhayri o’simligi ikki pallalilar sinfiga kiradi.Barglari ponasimon Gullari aktinamorf, ikki jinsli yirik, oq, sariq yoki pushti. Mevasi ko‘sak. Yer yuzida 80 ga yaqin turkumi va 1500 turi bor.Ko‘p tropik va suptropik rayonlarda tarqalgan. O‘zbekistonda 6 turkumi va 17 turi o‘sadi. Dorivor gulhayri asosan Yevropa, Markaziy Osiyo, Sharqiy Osiyo va Shimoliy Amerikada o‘sadi. Dorivor gulhayri (yoki Gulhayri) — bu o‘zining dori-darmon xususiyatlari bilan mashhur bo'lgan biro‘simlikdir. Gulhayri yallig`lanishga qarshi, o‘rab oluvchi, balg`am ko‘chiruvchi, yo‘talga qarshi ta‘sirga ega. Gulxayrining shifobaxsh xususiyatlari polisaxaridlarning ko‘pligi bilan bog`liq, ularni suvli damlamada shishishi kuzatiladi, hajm oshishi va shilliq pardalar va terini ingichka qatlam bilan qoplashi mumkin. Bu qatlam shilliq pardalarni zararli omillardan (sovuq yoki quruq havo; oziq- ovqat tarkibiy qismining bezovta qiluvchi ta’siri, qurishi) himoya qiladi. Bundan tashqari, shilliq-polisaxarid kompleksi zararlangan epiteliy hujayralari tomonidan chiqariladigan mikrob, virusli va toksik mahsulotlarni adsorbsiya qiladi, aktivligini yo‘qotadi, toksinlarning shilliq qavat bilan o‘zaro bog`lanishini oldini oladi. Bunday shilliq qavat ostida yallig`lanish jarayonining faolligi pasayadi, zich hujayralar va qobiqlar yumshatiladi, eroziya va yaralar tezroq bitadi. Gulxayri preparatlari mukolitik xususiyatlarga ega. Dorivor mahsulotlari: Gulxayri ildizi bu shilimshiqsimon sovuq suvda damlama shaklida, quruq ekstrakt, sirop, yo‘talga qarshi to‘plam sifatida ishlatiladi. Dorivor gulxayri o‘simligining yer ustki qismidan ajratib olingan uglevodlar aralashmasidan «Mukaltin» nomli dorivor preparat olinadi. Tibbiyotda qo‘llanilishi: Arman gulxayri ildizi tashqi ko‘rinishida dorivor gulxayri ildiziga o‘xshaydi, ammo siniq joylarda ko‘proq tolali bo‘lishi bilan ajralib turadi. Ushbu turning ildizlari dorivor gulxayri ildizidan ajratilgan biologik faol moddalarni saqlaydi. 543 Gulayri nafas olish va ovqat hazm qilish organlarining kasalliklarida yallig`lanishga qarshi va o‘rab oluvchi vosita sifatida ishlatiladi. Gulxayri suvli damlamasi ichga qabul qilinadi, nafas olish yo‘llari va tomoq yallig`lanish kasalliklarida balg`amni ko‘chirishda, tonzillit, traxeit, stomatit, gingivit, glossit kasalliklarida damlama bilan tomoq chayiladi. Gulxayri preparatlari Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue2,Mart 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. yo‘talni kamaytiradi, o‘tkir va surunkali bronxit, pnevmoniya, bronxoektatit, tuberkulyoz, emfizema, o‘tkir respirator kasalliklarida balg`am ko‘chirishini osonlashtiradi. Gulxayri ildizi ezofagit, gastrit, oshqozon yarasi va o‘n ikki barmoqli ichak yarasi, enterokolit, oziq-ovqat toksikoinfeksiyalari va dizenteriya bilan birga yordamchi vosita sifatida ishlatiladi. O‘tkir oshqozon-ichak kasalliklarida, ayniqsa, diareya bilan kechadigan kasalliklarda, ko‘p miqdorda kraxmal saqlovchi shilimshiqli gulxayri damlamasi nafaqat davolovchi, balki oziqa vositasi sifatida ham qo‘llaniladi. Gulhayri odatda turli kasalliklarni davolashda qo'llaniladi. U ichak va oshqozon tizimiga foydali ta'sir ko'rsatadi, yallig'lanishlarga qarshi kurashishda ham yordam beradi. Qon aylanishini yaxshilash, asab tizimini tinchlantirish, shuningdek, yurak va qon tomir tizimiga ijobiy ta'sir qilish xususiyatlariga ega. Dorivor gulhayri — bu asosan yovvoyi o‘simlik bo‘lib, gulhayri (botanik nomi Galega officinalis) deb ataladi. Gulhayri o‘simligi ba'zan yovvoyi no‘xat deb ham ataladi, chunki uning o‘ziga xos ko'rinishi no‘xatga o‘xshash bo'ladi. O‘simlik balandligi 30-100 sm ga yetishi mumkin va u katta va katta barglarga ega. Dorivor Gulhayrining Kimyoviy Tarkibi: Dorivor gulhayri o‘zining kimyoviy tarkibi bilan ajralib turadi. Uning tarkibidaquyidagi muhimmoddalar mavjud: Shuningdek, u immunitetni mustahkamlash, xususan, infeksion kasalliklar paytida foydalidir. Dorivor gulhayri xalq tabobatida asosan turli dorivor infuziyalar, choylar va preparatlar tayyorlashda ishlatiladi. Shu bilan birga, ba'zi hollarda, gulhayri shifobaxsh xususiyatlaridan foydalanish uchun zamo