KONSEPT TAVSIFI VA KONSEPTUAL TAHLIL NAZARIYASIGA XOS XUSUSIYATLAR

Аннотация

The article reveals the meaning of the terms conceptualization and conceptual essence, and discusses the practical application of these concepts in various disciplines. It also analyzes the use of concepts in language teaching, machine translation, and other linguistic practices based on examples. The essence of the concept, its complexity, and multifaceted features are clearly defined. Key words: concept, conceptosphere, linguoculturology, anthropocentric paradigm, cognitive linguistics, linguisticconceptualism, linguisticlandscape. «Konsept» atamasi tilshunoslikning turli sohalarida keng qo‘llaniladi. Kognitiv tilshunoslar konseptni ideal mavhum birliklar, shaxsning fikrlash jarayonida ishtirok etadigan tajriba va bilimlar majmuyini aks ettiradigan ma’nolar tizimi sifatida izohlaydilar. Konseptga taniqli rus tilshunosi V.A.Maslova quyidagicha ta’rif bergan: bu lingvomadaniy o‘ziga xoslik qayd etilgan va muayyan etnomadaniyat egalarini u yoki bu tarzda tavsiflovchi semantik tuzilmadir1. Umuman olganda, kontsept mazmunan shaxsning muayyan voqelik haqida nimani bilishi, taxmin qilishi, o‘ylashi, tasavvur qilishi haqidagi ma’lumotlar majmuasidir. Bu atamani ilk bor 1928-yilda rus tilshunosi Askoldov o’z maqolasida qo’llagan. U konseptga «bu bir tur yoki boshqa turdagi tushunchalar haqida fikrlash jarayonini o’zida aks ettiradigan birlikdir»2 , deb izoh bergan. Ammo shunga qaramay ushbu atamaga XXasrning 70-yillarida ham chuqur izoh 1Ожегов С. И. Толковый словарь русского языка: около 100 000 слов, терминов и фразеологических 547 выражений.–Москва:ОНИКС-ЛИТ,МириОбразование,2012.–C.47. 2Аскольдов С.А. Концепт и слово// Русская словесность. От теории словесности к структуре текста. Антологтя.–М:Аcademia.1997.–C.267-280. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue2,Mart 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. talab qiladigan muammo sifatida qaralardi. Konsept tushunchasining tilshunoslar istemoliga kirishi 80-yillarda ingliz olimlari Cheyf, R.Jakendof, Lakoflarniningasarlari bilan bog’liqdir3. Aynan o’sha matnlarda konseptualizatsiya, konseptual mohiyat atamalari uchrab turadi. Konsept tushunchasining lug’aviy ma’nosi ustidaahm ko’pgina olimlar har xil fikrlarni bildirishadi. Unga ko’ra mantiqiy kategoriya, amaliy falsafa tushunchasi, milliy mentalitetning asosiy birligi sifatida qaraydiganlar ham bor. «konsept»-lotincha «conceptus» so’zidan olingan bo’lib, «tushuncha» ma’nosini bildiradi. Kognitiv atamalar lug’atida esa konsept atamasiga quyidagicha ta’rif beriladi: konsept bizning tafakkurimizdagi aqliy va psixik resurslarning inson bilim va malakalarida aks etishiga izmat qiladigan tushunchadir. «konsept» atamasi zamonaviy tilshunoslikda birir bir leksik birlikning tafakkurdagi obrazini ifodalash uchun qo’llaniladi. Kundalikilmiy ijodda esa onsept atamasi «tushuncha»bilan sininim sifatida qo’llaniladi. Konsept nazariyasi, fikrlash va tushunish jarayonlarini o‘rganadigan kognitiv psixologiyada muhim o‘rin tutadi. U odamlarning dunyo haqidagi bilimlarini qanday hosil qilishlarini, ma’lumotlarni qanday tushunishini va kategoriyalarni qanday shakllantirishini tushunishga qaratilgan tizimdir. Konseptlar, oddiy qilib aytganda, bizning fikrlashimiz uchun «qurilish bloklari» . Ular obyektlar, hodisalar yoki g‘oyalar guruhlarining umumiy xususiyatlarini aks ettiruvchi mental modellardan iborat. Konseptning mohiyati uning murakkabligi va ko‘p qirrali xususiyatlari tufayli aniq bir ta’rifbilan ifodalash qiyin. Ammo, umumiy ma’noda, konsept quyidagilarni anglatadi: 1. Bilim birligi; Konsept – bu inson aqlida mavjud bo‘lgan bilimning asosiy birligi. U obyektlar, hodisalar, g‘oyalar yoki tushunchalar to‘g‘risida umumlashtirilgan ma’lumotni o‘z ichiga oladi. Bu ma’lumottajriba, bilimlarva tushunchalar asosidashakllanadi. 2. Kategoriyalarni yaratish uchun asos; Konseptlar bizga dunyoni tashkil qilish, kategoriyalarga ajratish va tasniflash imkonini beradi. Biz shunga o‘xshash obyektlarni bir kategoriyaga birlashtiramiz, chunki ular bizning aql ichimizda bir xil yoki o‘xshash konsept bilan bog‘liq. Masalan, «mushuk» konseptsiyasi bizga turli xil mushuklarni turlarga ajratish imkoniniberadi. 3. Tushunish va mulohaza qilish uchun vosita; Konseptlar bizning dunyoni tushunishimiz va mulohaza qilishimiz uchun asosiy vositadir. Ular yangi ma’lumotlarni qabul qilish, tushunish vaularga asoslanib yangi xulosalar chiqarishga imkonberadi. 4. Abstraktsiya va umumlashtirish natijasi; Konseptlar ko‘pincha abstraktsiya va umumlashtirish jarayonlari natijasida paydo bo‘ladi. Biz turli xil xususiyatlarga ega bo‘lgan obyektlarning umumiyxususiyatlarini ajratib olamizvaularni birkonseptda birlashtiramiz. 5. Dinamik va o‘zgaruvchan; Konseptlar statik emas, balki dinamik va o‘zgaruvchandir. Bizningtajribamizva bilimlarimizo‘zgarganda, konseptlarimiz ham o‘zgaradi va rivojlanadi. 6.