INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA GRAMMATIK KATEGORIYALAR TASNIFI

Аннотация

This article analyzes the concept ofgrammatical category and its interpretation byA.I. Smirnitsky and explains it with examples from Uzbek and English. The relationship of grammatical categories, their basis in contrasting forms and their role in the language system are highlighted. Keywords: Grammatical category, A.I. Smirnitsky's theory, grammatical category, person- number, word form. Абстрактный: В данной статье рассматривается понятие грамматической категории и ее А.И. Интерпретация Смирнитского анализируется и поясняется примерами из узбекского и английского языков. Подчеркиваются взаимосвязь грамматических категорий, их основа вконтрастных формах,а такжеихроль всистеме языка. Ключевые слова: Грамматическая категория, теория А.И. Смирницкого, грамматическая категория,лицо-число,словоформа. Grammatik kategoriya – bu so‘zlarning ma’lum grammatik shakllari orqali ifodalangan umumiy grammatik ma’no tizimi bo‘lib, ularning til tizimidagi o‘rni va funksiyasini belgilaydi. Har bir til o‘ziga xos grammatik kategoriyalarga ega bo‘lsa-da, ba’zi kategoriyalar umumiy bo‘lib,turli tillardaturlichaifodalanishi mumkin.A.I.Smirnitskiyfikricha: 1. Har qanday grammatik kategoriya kamida ikkita turkum shakl bilan ifodalanishi shart: aks 441 holda u mavjud bo‘la olmaydi, chunki u shaxsda umumiydir. Masalan, faqat bitta grammatik shaxsvafaqat bittaholva hokazo bo‘ladigan til bo‘lishimumkin emas. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue2,Mart 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. 2. Hech bir kategoriyali shakl so‘zni bir butun sifatida qamrab olmaydi, ya’ni berilgan so‘zning barcha so‘z shakllari bilan ifodalana olmaydi. 3. Bir xil so‘z shaklida turli grammatik kategoriyalar (masalan, shaxs, son va boshqalar) birikishi mumkin va ma’lum turkum shakllarining ma’lum birikmasi ko‘pincha ma’lum bir og‘zaki grammatik shaklni (so‘z shaklini) tashkil qiladi; Masalan, ingliz tilidagi “He takes”- (3-chi) shaxs, (birlik)son,(hozirgi) zamon,aniq nisbat,(umumiy) aspekt, (ifodali)mayl va boshqalar. 4.Birvaqtning oʻzidaikkitaholat, ikkitasonva hokazo boʻlishimumkinemas. 5. Har bir og‘zaki grammatik shakl, albatta, kamida bitta kategorik shaklni ifodalaydi, shuning uchun ham har qanday grammatik fe’lning bu shaklini boshqa barcha shakllariga qarama-qarshi qo‘yish asosidayasaladi;1 Yuqoridan fikrlardan ko‘rishimiz mumkinki, A. I. Smirnitskiyning grammatik kategoriyalar haqidagi fikrlari tilshunoslik nuqtai nazaridan muhim tahliliy asosga ega. U grammatik kategoriyalarni tizimli yondashuv asosida tushuntiradi. Uning fikrlarini quyidagicha tahlil qilish mumkin: 1.Grammatik kategoriya kamidaikkitaturkum shakl bilan ifodalanishi shart Smirnitskiyning bu fikri grammatikaning asosiy tamoyillaridan biridir. Unga ko‘ra, har qanday grammatik kategoriya qarama-qarshi shakllarga ega bo‘lishi kerak. Masalan, fe’llarning zamon shakllari o‘tgan va hozirgi zamon kabi kamida ikkita shaklda bo‘lishi zarur. Faqat bitta grammatik shaxs yoki faqat bitta kelishik bo‘ladigan til bo‘lishi mumkin emas, chunki til funksional tizimsifatidaqiyosiy munosabatgatayanadi. Masalan:  Ingliztili: Singular (dog) –Plural (dogs)  O‘zbektili: Birlik (kitob)–Ko‘plik(kitoblar) 2.Grammatik kategoriya butun so‘zniqamrab ololmaydi Bu fikr so‘zning barcha shakllari bitta kategorik shaklda bo‘lishi mumkin emasligini bildiradi. Masalan, otlar kelishik kategoriyasiga ega bo‘lsa ham, kelishik otning butun so‘z shakllari majmuasini qamrab olmaydi. So‘z boshqa grammatik kategoriyalarga ham bog‘liq bo‘lib qolaveradi. Masalan:  O‘zbek tilida "kitob" so‘zi birlikda va bosh kelishikda bo‘lsa ham, "kitoblar" so‘zi ko‘plikda, "kitobni" so‘ziesa tushumkelishigida bo‘ladi. 3.Birxil so‘zshaklida birnecha grammatik kategoriyalar birlashishimumkin 442 1СмирницкийА.И.«Синтаксисанглийскогоязыка»1957§35.Словесныекатегорииикатегориальные разрядыслов Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue2,Mart 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Bu tamoyil grammatik kategoriyalar bir vaqtning o‘zida bir nechta grammatik ma’nolarni ifodalashi mumkinligini anglatadi. Masalan, ingliz tilida fe’llar shaxs, son, zamon, nisbat va maylni o‘zichiga oladi. Masalan:  "He takes" jumlasida:  3-shaxs (he)  Birlik (takes)  Hozirgi zamon(-s qo‘shimchasi bilan ifodalanadi)  Aniq nisbat (activevoice)  Umumiy aspekt (general aspect)  Indikativ mayl (indicative mood,ya’ni xabar mayli) O‘zbektilidaham buhodisa kuzatiladi:  "Men boraman" fe’lida shaxs (1-shaxs), son (birlik), zamon (hozirgi-kelasi) kabi kategoriyalar birlashadi. 4.Birvaqtning o‘zidaikkitaholat, ikkitasonbo‘lishimumkin emas Smirnitskiyning bu qoidasi shuni anglatadiki, bir vaqtning o‘zida bitta so‘z bir necha grammatik s