UMUMTA’LIM MAKTABLARI JARAYONIDA ESHITISHDA, KO‘RISHDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALAR VA TAYANCH-HARAKAT A’ZOLARI BUZILGAN BOLALAR UCHUN INKLYUZIV TA’LIMNI AMALGA OSHIRISHNING ILMIY VA USLUBIY ASOSLARI

Аннотация

Ushbu maqolada umumta’lim maktablari jarayonida eshitish va ko‘rish nuqsoni bo‘lgan, shuningdek, tayanch-harakat a’zolari buzilgan bolalar uchun inklyuziv ta’limni amalga oshirishning ilmiy va uslubiy asoslari tahlil qilinadi. Inklyuziv ta’limning afzalliklari, uning bolalarga ta’siri va metodik yondashuvlar bo‘yicha ilmiy fikrlar yoritilgan. Shuningdek, xalqaro tajribalar vaO‘zbekistontajribasiga alohidae’tiborqaratilgan. Kalit so‘zlar: inklyuziv ta’lim, eshitish nuqsoni, ko‘rish nuqsoni, tayanch-harakat tizimi, metodikyondashuv, umumta’lim maktablari, maxsus pedagogika. Zamonaviy jamiyatda har bir inson, jumladan, imkoniyati cheklangan bolalar ham sifatli ta’lim olish huquqiga ega. Inklyuziv ta’lim bu huquqni ta’minlashga qaratilgan tizim bo‘lib, unda jismoniy yoki aqliy cheklovlarga ega bolalar umumta’lim muassasalarida ta’lim oladi va o‘z tengdoshlari bilan integratsiya qilinadi. Dunyo bo‘ylab inklyuziv ta’lim tizimi faol rivojlanmoqda va bu jarayonda mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti, pedagogik yondashuvlari va infratuzilmasi muhimo‘rintutadi. O‘zbekiston Respublikasida ham inklyuziv ta’limni rivojlantirish borasida qator islohotlar olib borilmoqda. Xususan, 2019-yilda qabul qilingan "Ta’lim to‘g‘risida"gi Qonunda ham inklyuziv ta’limning ahamiyati alohida ta’kidlangan. Shu bilan birga, O‘zbekistonning 2030-yilgacha bo‘lgan ta’lim strategiyasida inklyuziv ta’lim tizimini takomillashtirish bo‘yicha aniq maqsad va vazifalarbelgilangan. Ko‘rish va eshitish qobiliyatida nuqsoni bo‘lgan, shuningdek, tayanch-harakat tizimi buzilgan bolalar ta’lim jarayonida maxsus ehtiyojlarga ega bo‘ladi. Ular uchun umumiy ta’lim maktablarida o‘qish jarayonini moslashtirish muhim ahamiyatga ega, chunki bunday bolalar maxsus maktablarda cheklangan imkoniyatlarga duch kelishi mumkin. Inklyuziv ta’limtizimi quyidagi muhimjihatlarga ega: Ijtimoiy integratsiya – imkoniyati cheklangan bolalar o‘z tengdoshlari bilan muloqot qilib, jamiyatga moslashishimkoniyatiga ega bo‘ladilar. Ta’lim sifati oshishi – inklyuziv ta’limda maxsus metodlar qo‘llanilishi natijasida ta’lim sifati yaxshilanadi. 387 Kadrlar malakasini oshirish – inklyuziv ta’lim tizimini yo‘lga qo‘yish orqali pedagoglar yangi metodikalarvazamonaviy pedagogik yondashuvlarni o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue2,Mart 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi – umumta’lim maktablarida eshitishda, ko‘rishda nuqsoni bo‘lgan va tayanch-harakat a’zolari buzilgan bolalar uchun inklyuziv ta’limni samarali tashkil etishningilmiyva uslubiyasoslarini aniqlashdir. Tadqiqot doirasidaquyidagi vazifalar belgilangan: 1.Inklyuziv ta’limningnazariy asoslarini tahlilqilish. 2. Ko‘rish, eshitish va harakatlanish qiyinchiliklariga duch kelgan bolalar uchun samarali ta’lim metodlarini o‘rganish. 3. O‘zbekistonda inklyuziv ta’lim joriy etish jarayonini o‘rganish va mavjud muammolarni aniqlash. 4.Inklyuziv ta’limtizimini rivojlantirishbo‘yicha ilmiy-uslubiy takliflar ishlabchiqish. Bugungi kunda dunyo bo‘ylab inklyuziv ta’limni rivojlantirish masalasi dolzarb hisoblanadi. BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDGs) doirasida ham sifatli va inklyuziv ta’lim ta’minlanishi belgilangan. Shu nuqtayi nazardan, O‘zbekistonda ham inklyuziv ta’lim tizimini mustahkamlash, uning huquqiy va pedagogik asoslarini shakllantirish va ta’lim jarayoniga innovatsionyondashuvlarni joriyetish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Maqolada inklyuziv ta’limning mohiyati, pedagogik va psixologik yondashuvlar, O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar va mavjud muammolar bo‘yicha ilmiy tahlil beriladi. Shuningdek, xalqaro tajribalar asosida inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi. Ushbu tadqiqot inklyuziv ta’lim jarayonining ilmiy va uslubiy asoslarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, turli tadqiqot metodlari qo‘llanildi. Tadqiqot davomida sifatli va miqdoriy tahlil metodlari qo‘llanib, inklyuzivta’limningo‘ziga xosjihatlari tahlilqilindi. Tadqiqot obyekti – umumta’lim maktablarida eshitishda, ko‘rishda nuqsoni bo‘lgan hamda tayanch-harakat a’zolari buzilgan bolalaruchun ta’limjarayoni. Tadqiqot predmeti – inklyuziv ta’lim jarayonini samarali amalga oshirishning ilmiy va uslubiy asoslari. Tadqiqot quyidagi metodlargaasoslangan holdaolib borildi: 1. Nazariy tahlil – inklyuziv ta’lim bo‘yicha ilmiy va huquqiy adabiyotlar, xalqaro tajribalar va amaliyotlar o‘rganildi. 2. Sotsiologik so‘rov – umumta’lim maktablarida faoliyat yuritayotgan pedagoglar va inklyuziv ta’limoluvchi o‘quvchilar orasida so‘rovnoma vaintervyular o‘tkazildi. 388 3. Eksperimental tadqiqot – turli o‘quv jarayonlari tahlil qilinib, inklyuziv ta’lim metodlarini amaliyotga tatbiqqilish natijalari o‘rganildi. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volum