JAMOATCHILIK OʼRTASIDA ALOHIDA TAʼLIM EHTIYOJLARI BOʼLGAN BOLALARNING BILIM OLISH HUQUQLARI.INKLYUZIV OʼQITISHNING MAZMUN MOHIYATI HAQIDA TUSHUNTIRISH ISHLARINI OLIB BORISH

Аннотация

Mazkur maqolada alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning ta’lim olish huquqlari va inklyuziv ta’limning jamiyat uchun ahamiyati yoritilgan. Inklyuziv ta’lim – barcha bolalar, jumladan nogironligi yoki o‘rganish qiyinchiliklari mavjud bo‘lgan o‘quvchilar uchun teng imkoniyatlarni yaratishga yo‘naltirilgan ta’lim tizimi ekani ta’kidlangan. Maqolada inklyuziv ta’limning asosiy tamoyillari, pedagogik yondashuvlari hamda bu tizimning jamiyatga ijobiy ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, jamiyatda inklyuziv ta’lim haqida tushuntirish ishlarini olib borish va unga bo‘lgan munosabatni o‘zgartirish zarurligi ta’kidlangan. Maqola ta’lim muassasalari, ota-onalar va mutaxassislar uchun dolzarb bo‘lgan masalalarni qamrab olib, inklyuzivta’limnirivojlantirishga qaratilgan tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Kalit so‘zlar: inklyuziv ta’lim, alohida ta’lim ehtiyojlari, ta’lim huquqi, nogiron bolalar, maxsus pedagogika, teng imkoniyatlar, moslashtirilgan o‘qitish, ijtimoiy integratsiya, pedagogik yondashuv, jamiyatda tushuntirishishlari. Har bir bola sifatli ta’lim olish huquqiga ega, shu jumladan alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar ham. Inklyuziv ta’lim – bu barcha bolalar, jumladan nogironligi yoki o‘ziga xos ta’lim ehtiyojlari mavjud bo‘lgan o‘quvchilar uchun teng imkoniyatlarni yaratishga qaratilgan ta’lim tizimi. Jamiyatda ushbu mavzu bo‘yicha tushuncha va xabardorlik darajasini oshirish inklyuziv ta’limningsamarali joriy etilishigayordam beradi. AlohidaTa’limEhtiyojlari bo‘lgan Bolalar va Ularning Huquqlari BMTning Bola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiyasi va BMTning Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiyasida ta’kidlanishicha, nogironligi bo‘lgan shaxslar va maxsus ehtiyojga ega bolalar boshqalar bilan teng huquqlarga ega bo‘lishlari lozim. Ularning ta’lim olishi uchun maxsus moslashtirilgan sharoitlar yaratilishikerak. Alohidata’lim ehtiyojlari quyidagi sabablar bilan bog‘liqbo‘lishimumkin: •Nogironlik(jismoniy, aqliy, eshitishyoki ko‘rish qobiliyatining cheklanganligi); •O‘rganish qiyinchiliklari (disleksiya, diskalkuliya va boshqarivojlanishbuzilishlari); 395 •Ijtimoiy yoki psixologik muammolar; •Iqtidorlibolalarning o‘ziga xosta’limehtiyojlari. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue2,Mart 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Inklyuziv Ta’limning MazmunivaMohiyati Inklyuziv ta’lim – bu barcha bolalarga ularning individual ehtiyojlarini inobatga olgan holda ta’lim berish jarayoni. Bunda asosiy e’tibor farqlarga emas, balki imkoniyatlarni kengaytirishga qaratiladi. Inklyuziv ta’limningasosiy tamoyillari quyidagilar: 1.Harbir bolata’limolishga haqli–inklyuziya istisnolarga yo‘l qo‘ymaydi. 2. Moslashtirilgan o‘qitish metodlari – har bir bolaning ehtiyojiga mos ravishda individual yondashuv. 3. Jismoniy va psixologik qulay muhit yaratish – maxsus moslamalar, yordamchi texnologiyalar vapsixologik qo‘llab-quvvatlash tizimlari. 4. O‘qituvchilarni tayyorlash va ularning kompetensiyasini oshirish – inklyuziv ta’limda ishlovchipedagoglar maxsus metodikalargaega bo‘lishlari lozim. 5. Jamiyatda tushuntirish va targ‘ibot ishlarini olib borish – ota-onalar, pedagoglar va keng jamoatchilikninginklyuziv ta’limhaqidato‘g‘ri tushunchaga ega bo‘lishimuhim. Inklyuziv Ta’limning Jamiyat Uchun Foydasi Inklyuziv ta’lim nafaqat alohida ehtiyojli bolalar uchun, balki butun jamiyat uchun foydali hisoblanadi. Bunday tizimorqali: •Farzandlarbir-birlarini hurmat qilishvatushunish ko‘nikmasini rivojlantiradilar; •Ijtimoiy tenglikva adolatni mustahkamlashga xizmat qiladi; •Nogiron bolalar jamiyatning to‘laqonli a’zolariga aylanish imkoniyatiga egabo‘ladilar; •Jamoadabag‘rikenglik va mehr-oqibat muhitinishakllantiradi. Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning ta’lim olish huquqlari kafolatlangan bo‘lsa-da, uni amalda to‘liq joriy etish uchun jamiyatda tushuntirish va targ‘ibot ishlarini yanada kuchaytirish zarur. Inklyuziv ta’lim shunchaki ta’lim tizimining bir qismi emas, balki inson huquqlariga asoslangan adolatli jamiyat qurish yo‘lidagi muhim qadamlardan biridir. Shu sababli, barcha ta’lim muassasalari, ota-onalar va pedagoglar inklyuziv ta’limni rivojlantirishga faol hissa qo‘shishlari lozim. Foydalanganadabiyotlar: 1R.Sh.Shomaxmudova“Maxsusva inklyuzivta’lim” Toshkent 2011. 396 2https://lex.uz/docs/-5044711 2020yil 13-oktabrdagi “Alohidata’lim Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue2,Mart 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tiziminiyanada takomillashtirish chora tadbirlari to‘g‘risida”Qaror 397 Originalarticle