BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARINING NUTQ MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH

Аннотация

This article analyzes the scientific and theoretical foundations, pedagogical and linguodidactic approaches and practical methods of forming speech culture of primary school students. The essence of the concept of speech culture, its structural components and age- specific features are highlighted. Also, ways to enrich students' speech based on effective exercises, methods and tools such as dramatization used in the lesson are revealed. The research is based on existing problems and their solutions, as well as practical recommendations, directions for developing speech culture in primary education. Keywords: primary education, speech culture, student speech, pedagogical technologies, communicative competence, language culture, linguodidactics, oral speech, dramatization, methodological approaches. Bugungi tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan ijtimoiy-ma’naviy hayotda insonning o‘z fikrini aniq, tushunarli va madaniyatli ifodalash qobiliyati – ya’ni nutq madaniyati – shaxsning ijtimoiy faolligi, axloqiy kamoloti va intellektual salohiyatining muhim ko‘rsatkichlaridan biri sifatida qaralmoqda. Nutq madaniyati nafaqat estetik va lingvistik me’yorlarga rioya qilish, balki 25 3 “YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI” Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel kommunikativ mahorat, muloqotda madaniyatli bo‘lish, ijtimoiy normalarga mos fikr almashish ko‘nikmalarini ham o‘z ichiga oladi. Ayniqsa, bu ko‘nikmalarni shakllantirish ta’limning ilk bosqichlarida – boshlang‘ich sinflarda katta ahamiyat kasb etadi. Boshlang‘ich sinf davri bolalarda til, tafakkur va nutqiy faollikni shakllantirishda asosiy poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Bu bosqichda o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqi, tinglab tushunish, savol berish va javob qaytarish kabi muloqot malakalari shakllana boshlaydi. Demak, bu davrda olib boriladigan pedagogik jarayonlar, xususan, ona tili va adabiyot darslari orqali nutq madaniyatini shakllantirish o‘quvchilarning keyingi ta’lim bosqichlarida muvaffaqiyatli o‘qishi hamda jamiyatda erkin muloqot qila olishiga xizmat qiladi. Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida nutq madaniyatini shakllantirishning nazariy va amaliy asoslari, metodik yondashuvlar, o‘quv faoliyatidagi kommunikativ vazifalar, til vositalarining o‘quvchilarga ta’siri va pedagogik texnologiyalar yoritiladi. Shuningdek, o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishida nutq madaniyatining tutgan o‘rni, pedagogning roli, zamonaviy yondashuvlar asosida metodik tavsiyalar keltiriladi. Nutq madaniyati – bu shaxsning og‘zaki yoki yozma shaklda o‘z fikrini aniq, tushunarli, adabiy me’yorlarga mos va muloqot odobiga rioya qilgan holda ifodalash malakasidir. Bu tushuncha tilshunoslik, psixologiya, pedagogika va madaniyatshunoslik sohalari kesishmasida tahlil qilinadi. Nutq madaniyati o‘z mohiyatiga ko‘ra kommunikativ faoliyatning murakkab shakli bo‘lib, unda shaxsning tilga bo‘lgan munosabati, estetik didi, axloqiy qarashlari, muloqot madaniyati aks etadi. Ilmiy manbalarda nutq madaniyatining quyidagi asosiy tarkibiy qismlari ajratib ko‘rsatilgan: • Fonetik madaniyat (talaffuz madaniyati) – so‘z va gaplarni to‘g‘ri talaffuz qilish, intonatsiya va ohangni me’yorda ishlatish; • Leksik madaniyat – boy so‘z boyligidan o‘rinli foydalanish, so‘z tanlash madaniyati; • Grammatik madaniyat – gap tuzilishida grammatik normalarni to‘g‘ri qo‘llash; • Uslubiy madaniyat – vaziyatga mos uslubda fikrni ifodalash; • Muloqot etikasiga rioya qilish – suhbatdoshga hurmat, muloqot odobi, fikr bildirish madaniyati. Bu komponentlar shaxsda birgalikda shakllanganida nutq madaniyati yuksak darajada bo‘ladi. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ushbu komponentlarni izchil ravishda shakllantirish zarur. Chunki bu yoshda bola hali til va nutq qonuniyatlarini to‘liq anglamagan bo‘ladi va ularni ongli ravishda egallashi uchun doimiy mashq va metodik yondashuvlar talab qilinadi. Psixolog L.S. Vygotskiy fikricha, bola tafakkuri va nutqiy rivojlanishining asosi yaqin rivojlanish zonasida yotadi. Ya’ni, o‘quvchi o‘qituvchi yoki katta yoshdagilar yordamida erisha oladigan darajalar orqali nutq faoliyatini rivojlantiradi. Shuningdek, tilshunos A.A. Reformatskiy nutq madaniyatini “inson fikrining go‘zallik, aniqlik va aniqlik bilan ifodalanish qobiliyati” sifatida tavsiflaydi. Nazariy jihatdan qaralganda, nutq madaniyatini shakllantirishda quyidagi yondashuvlar muhim hisoblanadi: 25 4 “YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI” Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel • Lingvistik yondashuv – nutqiy vositalarni to‘g‘ri o‘rgatish va ulardan foydalanishga o‘rgatish; • Psixolingvistik yondashuv – bolalarning yoshi va psixik rivojlanish darajasiga mos metodlar tanlash; • Kommunikativ yondashuv – o‘quvchining muloqotda faol ishtirokini tashkil etish. Bu yondashuvlar dars jarayonida bir-birini to‘ldiru