SOCIAL FILOSOFIYADA MILLET MÁSELESI

Аннотация

This article examines various theoretical interpretations of the concept of nation in social philosophy. A nation is a social unit with a common language, territory, economic life, and culture. The views of famous thinkers who studied the issue of nation from a philosophical perspective are analyzed: Ernest Renan, Karl Marx, Max Weber, Joseph Stalin, 1 28 6 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Benedict Anderson, and Anthony Smith. These scholars interpreted the nation based on socio- economic, cultural, and historical aspects. The article also examines new interpretations of the concept of nation in the era of globalization. Keywords: The concept of nation Social philosophy National identity Ernest Renan Carl Marx Max Weber Joseph Stalin Benedict Anderson Anthony Smith National culture Globalization Social unity Interethnic relations. Sociallıq filosofiyada millet máselesi jámiyettiń rawajlanıwı, sociallıq qatnasıqlar hám milliy ózlikti ańlaw procesleri menen baylanıslı áhmiyetli temalardan biri. Millet túsinigi, onıń qáliplesiwi hám rawajlanıwı filosofiyalıq kózqarastan túrlishe talqılanadı. Millet – bul uliwma til, aymaq, ekonomikalıq turmis hám mádeniyatqa iye bolgan, ózligin túsiniwi joqarı dárejede qáliplesken sociallıq topar. Millet tek biologiyalıq yamasa etnikalıq birlik emes, al sociallıq, mádeniy hám siyasiy jaqtan da bir pútinlikti anlatadı.Millet – bul adamlardıń tariyxıy qáliplesken turaqlı jámááti bolıp, olar uliwma aymaq, til, mádeniyat, ekonomikalıq turmis hám ózin ózine tán sociallıq topar sıpatında ańlaw sıyaqlı belgiler menen birlesedi. Millet tek biogenetikalıq emes, al mádeniy hám tariyxıy táreplerdiń únlesliginen de quralgan. Millet túsinigi xalıq hám elat túsiniklerine jaqın bolsa da, onnan parıq qıladı. Máselen, elat ta belgili bir tariyxıy hám mádeniy birlikke iye, biraq ol milletke qaraganda kemirek shólkemlesken hám rawajlangan boladı. Milletti qáliplestiriwshi tiykargı faktorlar tómendegiler: 1. Til – millettiń tiykargı identifikatorlarınan biri 2. Mádeniyat – úrp-ádetler, dástúrler, kórkem óner, ádebiyat hám basqa da mádeniy qádiriyatlar. 3. Tariyx – uliwma tariyxiy yad hám dástúrler. 4. Ózlikti ańlaw – óz milletine tiyislilik sezimi. 5. Aymaq – millet jasaytuģın yaki tariyxıy baylanısqan orın. Millet milliy ózlikti ańlaw hám sociallıq tilekleslikti qáliplestiredi hám de xalıqtıń sociallıq-mádeniy turmısın shólkemlestiredi.1. Sociallıq hám siyasiy tiykarlar. Millet tek ǵana mádeniy hám tariyxıy birlik emes, al siyasiy jaqtan da qáliplesken jámáát. Ayırım milletler mámleket dúzgen bolsa, basqaları bir neshe mámleketlerde jasaydı. Milliy mámleketler (milliy mámleket dúzgen milletler) óz siyasiy ģárezsizligin támiyinlewge umtıladı. Ayırım milletlerde din úlken áhmiyetke iye bolıp, milliy identifikaciyanıń áhmiyetli bólegi yesaplanadı (mısalı, yahudiyler yamasa armanılar). 1 28 7 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Biraq, barlıq milletler ushın din tiykargı belgi emes, ayırım jagdaylarda kóp konfessiyalılıq ta ushirasadı.Etnogenez hám milliy qáliplesiw. Millettiń qáliplesiwi uzaq tariyxiy process bolip, túrli elatlar, qáwimler hám xalıqlar birlesiwi yaki assimilyaciyası nátiyjesinde júzege keledi. Bul process etnogenez dep ataladı hám onda mádeniyatlardıń aralasıwı, úrp- ádetler hám tildegi ózgerisler áhmiyetli orın tutadı. 4. Globallasıw hám milliy identifikaciya. Globallasıw sharayatında milletlerdiń ózligin saqlap qalıw áhmietli máselege aylanbaqta. Migraciya hám mádeniyatlardıń aralasıwı sebepli ayırım milletlerdiń ózligin ańlawında mashqalalar júzege keledi. Sol sebepli, milliy ózlikti saqlaw hám rawajlandırıw ushın mádeniyat hám tildi qorǵaw baǵdarlamaları islep shıǵılmaqta.Milliy ideya hám ideologiya.Kóplegen mámleketlerde millettiń birligin saqlaw ushin milliy ideya hám ideologiya qáliplestiriledi. Bul ideyalar milliy qádiriyatlar, til, úrp-ádetler hám tariyxıy jetiskenlikler tiykarında jaratıladı.Milliy shaxs hám millechilik. Milliy ózlikti kúshli ańlaw hám millet máplerin qorgaw háreketi millechilik dep ataladı. Millechillik hár qıylı kórinislerde kórinisi mumkin: salamat milliy maqtanıshtan baslap, basqa milletlerdi kemsitiwge qaratılǵan radikal kórinislerge shekem. Millet máselesinin tiykargı filosofiyalıq tárepleri: 1. Milliy ózlik hám identifikaciya: Millet máselesi filosofiyalıq jaqtan ózligin ańlaw, milliy qádiriyatlardı saqlaw hám rawajlandırıw menen baylanıslı. Bul máselede milliy ideya hám ideallar áhmietli orın tutadı. 2. Milliy sana hám mádeniyat: milletti qáliplestiriwshi tiykargı faktorlardan biri – milliy sana hám mádeniyat. Filosofiyalıq jaqtan qaraǵanda, milliy mádeniyat – bul tariyxıy rawajlanıw procesinde qáliplesken ruwxiy miyras. 3. Milletler aralıq qatnasıqlar hám globallasıw: Házirgi dáwirde millet máselesi globallasıw tásirinde jana túsiniklerge iye bolmaqta. Mil