X.DÁWLETNAZAROV DÓRETIWSHILIGINDE TÁRIYP QOSIQLARINIŃ ÓZGESHELIGI

Аннотация

In the article, we studied the uniqueness of descriptive and dedication poems in the work of Khalila Davlatnazarov. In the poet's work, descriptive poems are written on various topics and have their own uniqueness in terms of form and content. Keywords: descriptive poems; lyrical hero; dedications; form and content; СВОЕОБРАЗИЕ ОПИСАТЕЛЬНЫХ ПОЭМ В ТВОРЧЕСТВЕ Х. ДАВЛАТНАЗАРОВ Аннотация. В статье исследовано своеобразие описательных и молитвенных песен в творчестве Халилы Давлатназарова. В творчестве поэта описательные стихотворения написаны на разнообразные темы и являются уникальными по форме и содержанию. Ключевые слова: описательные стихотворения; лирический герой; посвящения; форма и содержание; Kirisiw: Táriyp yamasa arnaw qosıqları qaraqalpaq poeziyasında keń tarqalǵan janr. Maqtaw janrı dúnya xalıqları ádebiyatlarına tán kórkem qubılıs. Onıń baslı janrlıq belgileri, qásiyetleri barlıq ádebiyatlarda derlik bir-birine únlesedi, jaqınlasadı. [1,89]. Táriyp qosıqları kóterińki ruwhta jazıladı, óziniń súwretlew obyektin maqtawǵa baǵdarlap, sol arqalı maqtanısh sezimlerin bildirip turadı. Dúnya ádebiyatında táriyp qosıqları túrlishe ádebiya atamalarǵa iye bolǵanı menen, biraq olar bir estetikalıq kategoriya talabı bolǵan kóterińki estetikalıq sezimler tiykarında jazıladı hám oqıwshıda kóterińki keypiyattı oyatadı. 1 28 1 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Tiykarǵı bólim: Táriyp janrı dúnya ádebiyatında eń eski janrlardıń biri. Qaraqalpaq ádebiyatında bul janr awizeki ádebiyat úlgileri bolǵan dástanlarda, xalıq qosıqlarında ushrasadı. XIX ásir qaraqalpaq poeziyasında atı atalǵan janrda shayırlar elge belgili biylerdi, eldiń namısın qorǵaǵan batırlardı, sulıw qızlardı, tuwılǵan jerdi maqtanısh penen jırlaǵan. X.Dáwletnazarovtıń dóretiwshiliginde bul janrda kóplegen qosıqlar jazılǵan bolıp, shayırdıń "Shólirkew" poeziyalıq toplamına "Zarapatdin", "Dúnyanı hayallar basqarıp otır", "Qaharmanlıq", "Lada Tolstova", "Qaraqalpaq, qaraqalpaq!...", "Shayırdıń izi", "Burınǵılar", "Sózler", "Watan", "Orator", "Ullı tulǵa yamasa Qallibek Kamal bayazı", "Gúlxatsha", "Máten aǵa", "Qarızdarlıq" sıyaqlı táriyp hám arnaw qosıqları engizilgen. Shayırdıń "Dúnyanı hayallar basqarıp otır" qosıǵında hayal-qızlarǵa tek úy- ruwzıgershilik shegarasınan qaraytuǵın kózqaraslardı biykarlap, hayal-qızlardıń jámiyettegi, shańaraqtaǵı ornın, dúnya hayal-qızlar menen gozzal ekenin bildirip ótedi. Shayır hayal-qızlardı kórkem-estetikalıq kózqaraslardan joqarı bahalap, olardı gozzallıqtııń, miynetkeshliktiń, aqıl- parasattıń, joqarı insaniylıq hám miyrim-muhabbattıń idealları sıpatında jırlaydı. Dúnya- kitap, hayal- oǵan atama, Bunda, eń bas tema sol, ya qata ma? Shınlıq, jalǵanǵa hesh kózin sata ma? Álemdi haqıyqat basqarıp otır. Biylep tósleytuǵın biyligi menen, Kúshli qaynawıtlı iyrimi menen, Muhabbatı menen, miyrimi menen, Dúnyanı hayallar basqarıp otır. [2, 416]. Táriypte shayır, hayaldıń portretin emes, al onıń ishki dúnyasın, sabır-taqatın, insaniyat aldındaǵı ornın eskerte otırıp, janı názik bolǵanı menen onıń aqıl-parasatı kóp dawlardı, urıslardı jeńis penen sheshiwin aytadı. Pútkil bir xalıqtı, eldi, dúnyanı hayal gozzalıǵı hám muhabbatı basqarıp otırǵanlıǵın táriypleydi. Toplamdaǵı "Qarızdarlıq" qosıǵı arnam mazmunında jazılıp, qosıq basında avtor tárepinen arnaw gápi yaǵnıy qosıq kimge jazılǵanlıǵın bildirip ótedi. "Zamanımız ullılarınıń biri, jazıwshı ustazımız Tólepbergen aǵa Qayıpbergenovtıń kitapları aldında diz shógiw" - dep jazılǵan avtordıń arnawınıń ózinen-aq qosıqtıń mazmunın dem degende túsinip alamız. Qosıq eki bólimnen ibarat bolıp, onıń birinshi bóliminde jámiyettegi ullı insanlardıń bizge qaldırǵan 1 28 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ miyrası, olardıń erlikleri, olardıń islegen isleri menen maqtanısh etiw, iz basarları bolıw ornına ruwhıy mayıplardıń kóbeyip, mángúrge aylanǵanın tómendegi qatarlarda sóz etedi. Shamalasıp qalǵan mángúr bolıwǵa, Qulaǵı tıǵıwlı, erinin qımıp. Az emes milliylik jaqtan mayıplar, Jasap júrgen júrek kózleri jumıq. Júrek diywalına qoysa edi qaǵıp, Hár perzent "Xalıqshıllıq" -degen jarlıqtı. Átteń-á hámme de sezine bermes, Watan aldındaǵı qarızdarlıqtı. (7-b) Ekinshi bólimde bolsa, Tólepbergen Qayıpbergenovtı maqtaydı. Onıń dóretiwshili, shıǵarmalarınıń dúnyaǵa belgili bolıwı, qaraqalpaq xalqın dúnya tanıwın jazıwshı sebepli ekenligin bildiredi. Túsiniksizlik- dárttiń eń awır tası, Baxıtsızlıqtıń bul, eń barǵan bası, Tom--tom dástanların jazǵan tariyxıy, Tırs-tırs tamshılap kóziniń jası. Allaǵa jurtınıń aytıp arızın, Qálemi atqarǵan qálem parızın,, Xalıq naǵız xalıq bolar edi, Aǵaday, Ótey alsa hár perzent óz qarızın. Usı mazmundaǵı arnaw qosıǵı B.Seytaev dóretiwshiliginde de ushrasadı. Máselen, shayırdıń "Jetinshi asırımdaǵı ǵaybana saza" qosıǵı marhum I.Yusupovqa arnap jazıladı. Bul qosıqta B.Se