MUZIKA ÁSBAPLARINIŃ PAYDA BOLIW TARIYXIY BASQISHLARI

Аннотация

This article discusses the historical stages of the emergence of musical instruments, the earliest information about musical culture. Keywords: Music, performance of the instrument, culture, art history. ИСТОРИЧЕСКИЕ ЭТАПЫ ВОЗНИКНОВЕНИЯ МУЗЫКАЛЬНЫХ ИНСТРУМЕНТОВ Аннотация. В статье рассматриваются исторические этапы возникновения музыкальных инструментов и самые ранние сведения о музыкальной культуре. Ключевые слова: Музыка, хоровое исполнение, культура, история искусств. Orta Aziya aymaǵinda bunnan 4-5 miń jıllar burın da adamlar jasaǵanlıǵı haqqinda maǵlıwmatlar kóplegen dereklerde keltirilgen. Alǵashqi adamlardıń turmıs tárizi, olardıń mádeniyatı, atap aytqanda, muzıka mádeniyatı tuwrısında jazba derekler derlik joq. Aymaqta jasaǵan parsı hám massagetlerdiń muzıka mádeniyatı tuwrısındaǵı dáslepki jazba maǵlıwmatlar grek hám Rim tariyxshilariniń kitaplarında keltirilgen bolıp, bular tiykarlanıp zardóshtiyliktiń múqaddes kitabı - Avesto menen baylanıslı. Babalarımızdıń muzıka mádeniyatına tiyisli eń áyyemgi maǵlıwmatlar jartaslardaǵi súwretlerde, arxeologiyaliq qazilmalar waqtında tabılǵan buyımlarda, qalaberdi, túrli esteliklerde baspalarǵa islengen súwret hám miniatyuralarda óz sáwleleniwin tapqan. Biziń názerimizde muzıka ásbaplarınıń xarakteristikasın sózler járdeminde uzatılıwı bir tárepleme oylawdi sáwlelendiriwdi payda etse, olardıń súwret yamasa háykelshe formasındaǵı súwreti onı tolıqtırıwı múmkin. 1 27 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Sebebi, áyyemgi derekler birinshiden, arab yamasa parsı tilinde jazılǵanlıǵı, ekinshiden bul tillerdiń rawajlanıwı nátiyjesinde ayırım eski sóz hám sóz dizbegilerdi zamanagóy tilge awdarma jasawda ushraytuǵın máseleler maǵlıwmatlardıń tolıq jetkeziliwine tosqınlıq etedi. Súwret bolsa tiyisli ob'ekttiń óz dáwirinde súwretshiniń tárepinen qanday pikirde sáwlelendiriw etilgenligin tolıq uzatıw múmkinshiligine iye. Sol sebepli de keyingi jıllarda arxeologiyaliq ekspediciyalar nátiyjesinde tabılǵan hám tabılıp atırǵan túrli buyımlar hám súwretler babalarımızdıń muzıka mádeniyatı, atap aytqanda, muzıka ásbapları tuwrısındaǵı pikirde sáwlelendiriwimizdi jáne de bayitpaqta. Orta Aziya aymaǵında júdá áyyemgi zamanlardan baslanǵan tariyxıy process eramızdan aldınǵı birinshi mıń jıllıqtıń yarımınan baslap óz orının basqa turmıs tárizine, yaǵnıy mámleketshiliktiń qáliplesiwine bosatip berdi. Bunıń nátiyjesinde bul orinlar hám Iran aymaǵinda eramızdan aldınǵı IV-III ásirlerden-aq bir mámleket payda boldı. Bul mámleketlerdegi qala mádeniyatı tiykarlanıp otırıqshı hám ónermentshilikke tiykarlarǵan bolıp, xalıqtıń basqa bir bólegi turmıs tárizin saqlap qaldı hám olardıń tiykarǵı iskerligi sharwashılıq menen baylanıslı bolǵanlıǵın tariyxdan bilwmiz. Bul jerde jasaǵan xalıqtıń muzıka mádeniyatı olardıń turmıs tárizi menen tikkeley baylanıslı bolǵanlıǵın tastıyıqlap otırıwdıń hájeti joq. Eramızdan aldınǵı 330-324 jıllarda Orta Aziyaǵa bastirip kirgen Aleksandr Makedonskiy bul jerdegi bekkem qorǵanlar kórinisindegi qalalar, qızǵın social hám materiallıq turmıstı kórip hayran bolǵan. Bul aymaqtiń shabiliwi nátiyjesinde tábiyiy ráwishte jergilikli xalıq mádeniyatı hám turmıs tárizi kútá úlken joytıwlarǵa ushiraǵan bolsa da, sol qatarda ellin mádeniyatına tán jańalıqlar da kirip kelip, xalıqtıń social hám materiallıq turmıs tárizin bayitti. Tariyxshilardiń atap ótiwlerinshe bul (Invnla óz ǵárezsizligin saqlap qalǵan Xorezm mádeniyatı óz ǵárezsizligin joǵaltqan Parfiya hám Baqtriyaga qaraǵanda kemrek ózgerislerdi bastan keshirgen. Afrosiyob (Samarqand) qarabaxanalarınan tabılǵan miynet quralları, túrli urıs quralları, xojalıq hám kórkem ılaydan islengen ıdıs buyımlar, teńgeler hám basqa buyımlar qatarında tabılǵan ılaydan islengen ıdıs terrakotalar (loydan jasalip, keyin jalinda pısırılgen, arqa tárepi, maydan bólegi bolsa bo'rttirilgan kórinistegi, boyı hám eni shama menen 9 -10 sm. bolǵan ılaydan islengen ıdıs) de sáwlelendirilgen muzıkashı er adam hám hayallardıń súwretleri sol dáwir muzıka ásbapları haqqında júdá qımbatlı maǵlıwmatlardı beredi. Olardıń shamalıq jası eramızdan aldınǵı III-l ásirlerden aldin ekenligi anıqlanǵan. Afrosiyob terrakotalarida eń kóp súwretlengen muzıkalıq ásbap ud esaplanadı. 1 27 6 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Bul bolsa bul ásbaptıń sol dáwirde júdá keń tarqalǵan ardaqlı saz ásbabi ekenliginen dárek beredi. Súwretlerde udtiń úsh hám tórt túrli kóriniste kórsetilgeni baqlanadı. Terrakotalar jaratılǵan dáwirden keyingi ótken 7-8 ásir dawamında da bul ásbaplardiń kórinisi hám tarlarınıń sanında derlik ózgeris bolmaǵan. Abu Nasr Farabiy tárepinen jaratılǵan “Muzıka haqqında úlken kitap”da da ud ásbabı tap soǵan jaqın súwretlengen. Farabiyden keyin jaratılǵan muzıkalıq qollanbalarda bolsa udtiń tórtinshi tarina qosımsha túrde Farabiy tárepinen besinshi tar kiritil