RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA ULARNING BOLALAR HAMDA O‘SMIRLARNING IJTIMOIY VA PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARIGA TA’SIRI

Аннотация

Ushbu maqola o‘smirlarning virtual kiberfazoga tobora ko‘proq jalb etilishi va bu faoliyatning ularning ijtimoiy va psixologik xususiyatlariga, shuningdek, miyaning eng muhim tizimlarining ishlashiga ta’siri muammosini o‘rganadi. O‘smirlarning dam olish vositasi sifatida video o‘yinlar va ijtimoiy tarmoqlardagi muloqotdan foydalanish chastotasining yaqin va eng yuqori ko‘rsatkichlari tahlil qilinadi. Shu bilan birga, zamonaviy ilmiy adabiyotlar guvohlik berishicha, yangi texnologiyalar foydalanuvchilari sonining o‘sishi, yangi sharoitlarda shakllanayotgan va rivojlanayotgan inson psixikasi va miyasiga axborot muhitining ta’siri haqidagi bilimlarning to‘planishidan o‘zib ketmoqda. Kalit so‘zlar: raqamli texnologiyalar, geyminglik, ijtimoiy tarmoqlar, internet-qaramlik, o‘smirlar, kognitiv va psixofiziologik jarayonlar. Raqamli texnologiyalar - axborotni qayta ishlashni tezlashtirish, ishonchli saqlash va iste’molchiga qulay shaklda yetkazish uchun analog signalni diskret kodga o‘tkazish jarayonidan foydalanadigan axborot bilan ishlash texnik tizimlari - so‘nggi 20-25 yildagi ilmiy-texnologik inqilobning sezilarli natijasi hisoblanadi. Texnologik yangiliklarni ijtimoiy hayotga, ta’lim tizimiga va tibbiyotga joriy etish, shubhasiz, juda muhim natijalarga olib kelmoqda hamda bu soha mutaxassislari va keng jamoatchilik tomonidan ijobiy baholanmoqda. Hozirgi kunda turli murakkablik darajasidagi kompyuter dasturlari ko‘rinishidagi raqamli mahsulotlar gumanitar tadqiqotlarda, jumladan psixologiya va pedagogikada, shuningdek neyrofanlarda psixodiagnostik usullar sifatida qo‘llanilmoqda. Raqamli texnologiyalar elektron pochta orqali tezkor xabar almashish tizimi sifatida internet-kommunikatsiyalarning rivojlanishiga turtki bo‘ldi. Ijtimoiy tarmoqlar internetning tabiiy rivojlanish natijasi bo‘lib, bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlardagi "hayot" o‘smirlar va yoshlar uchun odatiy holga aylanib qolgan. So‘nggi yillardagi statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish barcha mamlakatlarda eng mashhur onlayn mashg‘ulotlardan biri sanalmoqda. 2020-yilda butun dunyo bo‘ylab 3,6 milliarddan ortiq kishi ijtimoiy tarmoqlardan foydalangan bo‘lsa, 2025-yilga kelib ularning soni deyarli 4,41 milliard kishiga yetishi kutilmoqda. Internet foydalanuvchilari ijtimoiy tarmoq ilovalarida va xabar almashishda kuniga o‘rtacha 144 daqiqa vaqt sarflaydilar, bu 2015-yilga nisbatan yarim soatdan ko‘proq vaqtni tashkil etadi. Ijtimoiy tarmoqlar bilan bir qatorda kompyuter o‘yinlari va onlayn o‘yinlar ham tobora ommalashib bormoqda. Bolalar va o‘smirlarning bilish qobiliyatlarini rivojlantirish, turli fan sohalarida bilim va ko‘nikmalarni egallashlari uchun maxsus yaratilgan rivojlantiruvchi kompyuter o‘yinlaridan foydalanishning ijobiy natijalari kuzatilmoqda. Tadqiqotchilarning 16 5 “YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI” Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel ma’lum bir qismi video o‘yinlarning ta’lim tizimi va dam olish sohalarida qo‘llanilishini ijobiy baholab, ularning ko‘rish xotirasini, fazoviy yo‘nalishni va noaniq yoki murakkab vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilish qobiliyatini rivojlantirishdagi ta’sirini alohida ta’kidlaydilar. Noverbal intellektga urg‘u bergan holda intellektual funksiyalar tuzilmasidagi o‘zgarishlar kompyuter o‘yinlarining oliy ruhiy funksiyalarga yo‘naltirilgan ta’sirini aniq ko‘rsatadi, bunda o‘zgarish darajasi o‘yin amaliyoti va o‘yinlar mazmuniga bevosita bog‘liq. Biroq kompyuter o‘yinlariga haddan tashqari berilib ketishning salbiy oqibatlari, video o‘yinlar ishqibozlari va faol o‘yinchilar - geymerlarning psixologik xususiyatlaridagi jiddiy o‘zgarishlar turli xil og‘ishlarga olib kelishi pedagog va psixologlarni tashvishga solmoqda. Ijtimoiy tarmoqlardagi virtual muloqotlar va video o‘yinlar kabi raqamli texnologiyalarning ikki asosiy turidan foydalanishning yuqori ko‘rsatkichlari haqidagi dalillar keltirilgan. Bu ma’lumotlar so‘rovlar va so‘rovnomalarning uslubiy xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin va o‘smirlarning kibermakondagi xatti-harakatlarining tanlovchanligini to‘liq aks ettirmasligi mumkin. Biroq, so‘z- tushuncha intellektining sezilarli o‘zgarishlari haqida deyarli hech qanday dalil keltirilmagan. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar foydalanuvchilari sonining tez o‘sishi va yangi kompyuter qurilmalarining yaratilishi, bu nisbatan yangi sharoitlarda shakllanayotgan va rivojlanayotgan inson psixikasi va miyasiga axborot muhitining ta’siri to‘g‘risidagi bilimlarni to‘plashdan ancha oldinga o‘tib ketmoqda. Hozirgi bosqichda kompyuter va onlayn o‘yinlarga, shuningdek ijtimoiy tarmoqlardagi virtual muloqotga patologik ravishda bog‘lanib qolish sabablarini o‘rganish dolzarb vazifa hisoblanadi. Bu esa qaram bo‘lishning yangi turi - internet qaramligining paydo bo‘lishiga olib kelmoqda. Texnologik innovatsiyalarning o‘sib kelayotgan avlodning asab-ruhiy rivojlanis