NARSALAR INTERNETI (IOT) DAN FOYDALANGAN HOLDA AQLLI SHAHARLARDA ENERGIYANI JORIY ETISH VA TATBIQ QILISH

Аннотация

Ushbu maqola Narsalar Interneti (IoT) texnologiyasidan foydalangan holda aqlli shaharlarda energiyani joriy etish va tatbiq qilish masalalariga bag‘ishlangan. Tadqiqotda IoT asosidagi tizimlarning energiya samaradorligini oshirish, qayta tiklanadigan energiya manbalarini integratsiyalash va shahar infratuzilmasida barqarorlikni ta’minlashdagi roli o‘rganiladi. O‘zbekiston sharoitida IoT texnologiyasini joriy etishning afzalliklari va qiyinchiliklari tahlil qilinadi. Tadqiqot natijasida IoT yordamida aqlli shaharlarda energiya boshqaruvini optimallashtirishbo‘yicha takliflarberiladi. Kalit so‘zlar: Narsalar Interneti (IoT), aqlli shaharlar, energiya samaradorligi, qayta tiklanadigan energiya, barqarorlik, avtomatlashtirish, O‘zbekiston. Kirish. Aqlli shaharlar konsepsiyasi zamonaviy urbanizatsiya jarayonlarida muhim o‘rin tutmoqda. Shahar aholisining o‘sishi va energiyaga bo‘lgan talabning ortishi barqaror va samarali energiya boshqaruv tizimlarini joriy etishni talab qilmoqda. Narsalar Interneti (IoT) texnologiyasi bu sohada inqilobiy yechim sifatida qaralmoqda. IoT qurilmalari sensorlar, datchiklar va tarmoqlar yordamida energiya iste’moli, taqsimlanishi va ishlab chiqarilishini real vaqt rejimida monitoring qilish imkonini beradi. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda “yashil energiya”ga o‘tish bo‘yicha qabul qilinayotgan qarorlar, masalan, 2023-yilda qayta tiklanadigan energiya manbalarini joriy etishni jadallashtirish to‘g‘risidagi Prezident qarori, IoT texnologiyasini qo‘llash uchun qulay zamin yaratmoqda. Ushbu maqola IoT texnologiyasidan foydalangan holda aqlli shaharlarda energiyani samarali boshqarish imkoniyatlarini o‘rganishga qaratilgan. Materiallar va uslublar. Tadqiqotda O‘zbekistonning energetika sohasidagi rasmiy hujjatlari, xususan, 2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi va qayta tiklanadigan energiya manbalarini joriy etishga oid qarorlar tahlil qilindi. Bundan tashqari, IoT texnologiyasi bo‘yicha xalqaro tajribalar, jumladan, “Energiya Interneti” (Internet of Energy) konsepsiyasi va aqlli shaharlar bo‘yicha adabiyotlar o‘rganildi. Tadqiqot jarayonida solishtirma tahlil usuli, statistik ma’lumotlar tahlili va texnologik integratsiya imkoniyatlarini baholash usullaridan foydalanildi. O‘zbekistonning Jizzax viloyati Paxtakor tumanidagi “Quyoshli xonadon” dasturi misolida IoT asosidagi tizimlarningmahalliy sharoitda qo‘llanilishio‘rganildi. Natijalar va muhokamalar. Tadqiqot natijasida IoT texnologiyasining aqlli shaharlarda energiya boshqaruvida bir qator afzalliklari aniqlandi. Birinchidan, IoT yordamida real vaqt rejimida energiya iste’molini monitoring qilish energiya chiqindilarini kamaytirishga imkon beradi. Masalan, aqlli hisoblagichlar va sensorlar yordamida shahar yoritish tizimlari faqat kerakli vaqtda ishlatilishi mumkin, bu esa energiya sarfini 20-30% ga qisqartiradi. Ikkinchidan, IoT qayta tiklanadigan energiya manbalarini, masalan, quyosh panellari va shamol turbinalarini shahar tarmoqlariga integratsiyalashni osonlashtiradi. O‘zbekistonning Paxtakor tumanida 15 848 iste’molchi orasida kichik quvvatli quyosh panellarini o‘rnatish bo‘yicha “Quyoshli xonadon”dasturi IoT yordamida yanada samarali boshqarilishi mumkinligi aniqlandi. Biroq, IoT texnologiyasini joriy etishda bir qator qiyinchiliklar ham mavjud. O‘zbekistonda energetika infratuzilmasining eskirganligi, masalan, elektr uzatish liniyalarining xizmat muddati buzilishi va texnologik yo‘qotishlarning yuqoriligi IoT tizimlarini integratsiyalashni qiyinlashtirmoqda. Bundan tashqari, IoT qurilmalarini o‘rnatish va ularga xizmat ko‘rsatish uchun yetarli malakali mutaxassislarning yetishmasligi ham muammo sifatida qayd etildi. Xalqaro tajribaga nazar tashlasak, Energiya Interneti (IoE) konsepsiyasi energiya taqsimlash va worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 4, ISSUE 02, APREL 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI saqlashni optimallashtirishda muhim yutuqlarga erishgan. Masalan, IoT yordamida talabning eng yuqori cho‘qqilarida elektr stansiyalari ko‘proq energiya ishlab chiqarishi va undan tashqari vaqtlardakamroq ishlab chiqarishi mumkin,buesa quvvat taqchilligining oldinioladi. Xulosa. Narsalar Interneti (IoT) texnologiyasi aqlli shaharlarda energiya boshqaruvini tubdan o‘zgartirish imkoniyatiga ega. O‘zbekiston sharoitida IoT asosidagi tizimlar qayta tiklanadigan energiya manbalarini joriy etish, energiya samaradorligini oshirish va shahar infratuzilmasida barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynashi mumkin. Biroq, bu texnologiyani muvaffaqiyatli tatbiq qilish uchun infratuzilmani modernizatsiya qilish, malakali kadrlar tayyorlash va investitsiyalarni jalb qilish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar talab etiladi. Kelajakda IoT va sun’iy intellekt (AIoT) texnologiyalarini birlashtirish orqali yanada avtonom va samarali energiya tizimlariniyaratish bo‘yicha tadqiqotlar