ENERGETIK ICHIMLIKLARNING TISH EMAL QAVATIGA TA’SIRI VA OLDINI OLISH USULLAR (ADABIYOTLAR SHARHI)

Аннотация

So‘nggi yillarda energetik ichimliklar (EI) iste’moli jadal sur’atlar bilan oshib bormoqda. EI tarkibidagi yuqori miqdordagi kofein, limon kislotasi, shakar va boshqa biologik faol moddalar ularni sog‘liq uchun xavfli ichimliklar qatoriga qo‘shmoqda. Tadqiqotlar EI tarkibidagi kislotalilik va pH darajasi tish emalining yemirilishiga, ya’ni eroziyasiga olib kelishi mumkinligini ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, yoshlar, talabalar va sportchilar orasida EI iste’molining keng tarqalganligi bu xavfni yanada oshiradi. Eroziya tish emali va dentinning qaytarilmas yo‘qolishiga olib keladi. Ushbu adabiyotlar sharhida EI tarkibi, ularning sog‘liq, ayniqsa og‘iz bo‘shlig‘i salomatligiga ta’siri, tish eroziyasi mexanizmi va unga olib keluvchi omillar keng yoritilgan. In vitro tadqiqotlar EI bilan bevosita aloqa natijasida tish emalida yuz beradigan o‘zgarishlarni ko‘rsatadi. Bu maqola stomatologlar va sog‘liqni saqlash mutaxassislari uchun EI iste’moliningxavf-xatarlarini tushunishdamuhim manbabo‘lib xizmat qiladi. KALIT SO’ZLAR: energetik ichimliklar, tish eroziyasi, pH, titrlanadigan kislotalik, emal, limon kislotasi, kofein, Red Bull. KIRISH: So‘nggi yillarda energetik ichimliklar (EI) iste’moli sezilarli darajada oshdi [1]. Birinchi energetik ichimlik 1987-yilda Avstriyada Red Bull™ nomi bilan paydo bo‘lgan va u 1997-yilda AQShda taqdim etilgan [2]. Hozirda 100 dan ortiq EI brendlari mavjud. Ular jismoniy va kognitiv ko‘rsatkichlarni yaxshilashni, energiya va hushyorlikni oshirishni xohlovchi odamlar uchun mo‘ljallangan [3]. Global EI bozori 2020-yilda 57,4 milliard dollarga baholangan bo‘lib, 2030-yilga kelib bu ko‘rsatkich 114,7 milliard dollarga yetishi kutilmoqda [4, 5]. Bu esa yillik o‘rtacha o‘sish sur’ati 7,3 foizni tashkil etadi. Energetik ichimliklar hozirda ichimliklar sanoatining eng tez rivojlanayotgan segmentidir [5]. Red Bull™ global EI bozorida yetakchilik qiladi, undan keyin MonsterEnergy™ vaRockstar™brendlari turadi [6]. Shimoliy Amerika aholisi boshqa mintaqalarga nisbatan ko‘proq EI iste’mol qiladi, Yevropa esa ularga nisbatan ortda qolmoqda [7]. Amerikaliklar har yili o‘rtacha 50 gallon shakarli ichimlik ichishadi [8]. ASOSIY QISM: Energetik ichimliklar va qahva, choy, sport ichimliklari hamda Coca-Cola® kabi an’anaviy ichimliklar o‘rtasidagi farqni bilish muhimdir. EI tarkibida kofein miqdori yuqori bo‘lib, har bir quti yoki shishada 50 mg dan 505 mg gacha bo‘lishi mumkin [9]. Shuningdek, ular tarkibida vitaminlar, minerallar, taurin, aminokislotalar va fitokimyoviy moddalarning aralashmalari ham mavjud [10]. EI tarkibida erkin shakardagi qo‘shimchalar ham bor. Erkin shakar — bu oziq-ovqat yoki ichimliklarga qo‘shilgan qo‘shimcha shakardir. Bu shakar lazzat va tuzilmani yaxshilaydi, biroq energiya manbai sifatida ortiqcha iste’mol qilinsa zararli bo‘lishi worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 4, ISSUE 02, APREL 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI mumkin. Shu sababli EI ham tish kariyesi, ham emal eroziyasini keltirib chiqarish salohiyatiga ega [11]. Energetik ichimliklar ayniqsa yoshlar, ishchilar, talabalar, professional va havaskor sportchilar, tungi hayotga qiziqqanlar kabi guruhlar orasida ommalashgan [12]. EI iste’molining oshishi bilan tutilishlar, yurak aritmiyalari, yurak urishining tezlashuvi, yurak to‘xtashi, uyqusizlik, qo‘zg‘alish, xavotir buzilishlari, titroq, nutqning kuchayishi, xavfli jinsiy aloqalar, semizlik, insultva to‘satdan o‘lim kabi sog‘liq muammolarining ortishi kuzatilmoqda [11, 16–19]. Xususan, EI bolalar va homilador ayollar uchun tavsiya etilmaydi [20]. Energetik ichimliklar bilan bog‘liq ko‘plab salbiy tibbiy holatlar tarkibidagi kofein, taurin va guarana miqdorining yuqoriligi bilan bog‘liq [21]. Bu tarkibiy qismlar AQShning Oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi (FDA) tomonidan to‘liq tartibga solinmaydi [19]. Kollej talabalari orasida keng tarqalgan noto‘g‘ri tushuncha shuki, EI tarkibidagi kofein kuchli ichkilik ta’sirini kamaytiradi. Aslida esa EI va alkogolni birga iste’mol qilish hushyorlikni noto‘g‘ri baholashga olib keladi, bu esa jiddiy jarohatlar, jinsiy zo‘ravonlik, mast holdahaydash va hatto o‘lim xavfini oshiradi [19, 22–25]. (1-Rasm: tadqiqotdatahlil qilinganichimliklar) Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, tish eroziyasi holatlari ortib bormoqda [26]. Eroziya – bu kislota ta’sirida tish emali va dentin yuzalarining yumshashi hamda qaytarilmas tarzda yo‘qolishidir [1, 27]. Kislotalar manbai ichki (masalan, oshqozon kislotasi, qusish, GERD) yoki tashqi (kislotali mevalar va ichimliklar, xususan EI) bo‘lishi mumkin [28, 29]. Energetik ichimliklar tarkibida ko‘pincha limon kislotasi bo‘lib, bu kislota tish eroziyasi va aşınma (yemirilish) bilan bog‘liq [2]. EI og‘iz bo‘shlig‘iga tushgach, ular orttirilgan pelikula orqali emal yuzasiga ta’siretadi vatarkibidagi H⁺ionlari emal kristallarini eritishniboshlaydi [14]. Eroziv aşınma tish yuzasining yumshashi va keyinchalik tish-tish bilan