KEKSALIK BIOLOGIK MUAMMO SIFATIDA

Аннотация

This article discusses the psychophysiological characteristics of old age, physiological changes in the aging process and longevity. Also, information about personal crisis and psychological hyphae of age, personal characteristics, cognitive processes, leading activities and social conditions ofdevelopment inold age are covered indetail. Keywords: old age, old age, gerontopsychology, psychophysiological changes, secrets of longevity, biological aging, gerontology, destructive depression, physiological, aging of sensori- perceptual functions, aging period, memory characteristics, gerontogenesis, Fozard research. Kirish: Qarilikning birinchi davri gerontogenez yoki keksayish davri deb ataladi. Ko‘pchilik olimlarning fikriga ko‘ra, bu davr 60 dan keyin boshlanadi. Ba’zi olimlar esa bu davrni ayollarda 55 yoshdan, erkaklarda 60 yoshdan keyin boshlanadi, deya ta’kidlashgan. Bu yoshdagi insonlarni uch guruhga bo'lish mumkin: qariyalar, keksalar, uzoq umr ko‘ruvchilar. Xorij olimi Bernsayd bu worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 4, ISSUE 02, APREL 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI davrni to‘rt guruhga ajratgan: 60—69yoshgacha qarilikdan oldingi davr, 70—79yoshgacha qarilik, 80-89 yoshgacha keksalik, 90—99 yoshgacha munkillagan qarilik. Bu yoshning eng muhim xususiyatlaridan biri yosh o‘zgarishi bilan kechadigan genetik programmalashtirilgan jarayonning qarishini bildiradi. Qarilik murakkab bioijtimoiy psixologik hodisadir. Biologik jarayon sifatida qarilik organizmning keksayishi, o‘lim ehtimolining ortishi bilan bog‘liq. Ijtimoiy hodisa sifatida keksalik nafaqaga chiqish, ijtimoiy statusning o‘zgarishi, muhim ijtimoiy rollaming yo‘qolishi bilan bog‘lanadi. Psixologik darajada bu ro‘y bergan o‘zgarishlarni anglash va unga muvaffaqiyatli moslashishdan iborat. Qariyalarda kognitiv jarayonlar o‘zgarishiga baglshlangan tadqiqotlarda operatsiyalarning bajarish tezligini yo'qotishni kompensatsiya qilish mumkin. 1985-yilda S. Salthouse tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlarda qari mashinistkalar yoshlardan qolishmay ishni bajarishgan, ularda reaksiya vaqti va barmoqlarning sekin harakatlanishini kuzatish mumkin. Tadqiqotchi eksperiment o‘tkazish tartibini murakkablashtirib, mashinistka oldindan o‘qib olishi mumkin bo‘lgan so‘zlar sonini chegaralaganda, qari mashinistkalarning ish tezligi keskin pasayib ketgan, bu yosh mashinistkalarning ish tezligiga umuman ta’sir qilmagan. Qari mashinistkalar yozish tezligini saqlash uchun tekstni oldindan o‘qib olib uni xotirada saqlashga harakat qilishgan. Uzoq muddatli xotirani o‘rganishga bag‘ishlangan test natijalarida yosh farqlari kuzatiladi. Qator tadqiqotlarda qariyalar so‘zlar qatorini qayta esga tushirishga qaraganda tanishga bo‘lgan topshiriqlarni yaxshiroq bajarishi aniqlandi (Craik & McDowd, 1987). Ular materialni xotirada saqlash uchun ko‘proq tanlovchanlikni namoyon qiladi. Qariyalarda foydasiz so‘zlar ro‘yxatini eslab qolish ichki isyonni keltirib chiqaradi. Shu bilan bogliq ravishda ma’nosiz so‘zlarni eslab qolishga bag‘ishlangan tadqiqotlarda ular quyi natijalarni namoyon etishgan, ma’noli so‘zlarni, qiziqarli iboralarni eslashda keksalar yoshlarga qaraganda yaxshi natija ko'rsatishgan (Meyer, 1987). Shunday qilib, qator olimlar tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlardan ma’lum bolishicha, qariyalar ular uchun muhim hisoblangan va hayotda kerak boladi, deb o‘ylangan materialni yaxshiroq eslab qoladilar. Uchlamchi xotira bu ilgari bolib olgan voqeani eslashdir. Xotiraning bu turi keksalarda toliqeslab qolinadi. [1] Bu davrni ko'pincha gerontogenez yoki keksayish davri deyiladi. Ko‘pchilik tadqiqotchilar hayotning bu davri 60 yoshdan boshlanadi deb hisoblaydilar. Ba zi olimlaming ta’kidlashicha, bu davr ayollarda 55 yoshdan, erkaklarda 60 yoshdan boshlanadi. Bu yoshga etgan insonlar-3ta guruhga ajratijadi: 1.Keksayish davridagi insonlar; 2.Keksalik davri; 3.Uzoq umrko‘ruvchilar. Biroq bu davrlashtirish bilan bir qatorda yana boshqalari ham mavjud. Masalan, Bemsayd bu yosh davrini 4ta alohidadavrlargaajratadi: 1.60-69yosh (qarilik davridan oldingi yosh davri); 2.70-79yosh (qarilik); 3.80-89yosh (kechki qarilik). ; 4.90-99(munkayganlik davri). Ushbu yosh davrining eng muhim xususiyati qarish jarayoni bo'lib, bu jarayon genetik jihatdan dasturlashgan hisoblanadi. Qarish organizmdagi muayyan yosh o‘zgarishlari bilan xarakterlanadi. Bu o‘zgarishlar: -Eng avvalo organizm faoliyatining asta-sekin kuchsizlanishi ro‘yberadi; worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 4, ISSUE 02, APREL 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI - Keksalik davriga etgan insonlar jismoniy jihatdan unchalik kuchli bo'lmaydilar, energiyaning umumiy zahirasi yoshlik yillari bilan solishtirganda nisbatan kam bo‘ladi; -Insonning qon-tomirtizimi vaimmun tizimifaoliyati yomonlashadi; - Organizm xujayralarining yashovchanligi yo'qoladi, bu esa organizmda