ESHITISHIDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALARNING OG‘ZAKI NUTQIDAGI KAMCHILIKLARNI BARTARAF ETISH TEXNOLOGIYALARI

Аннотация

Maqolada eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarda nutqni va eshituv idrokini rivojlantirish va ular bilan olib boriladigan ishlar, suhbatlar, o‘yinlar va kamchiliklarni bartaraf etish usullari. Kalit so`zlar: Surdoterapiya, Individual yondashuv, Fonetik kamchiliklar, reabilitatsiya, to‘g‘ri talaffuz, Eshitish qobiliyati, Nutq terapevtlari. Bola hayoti davomida tashqi muhit bilan o‘zaro aloqada bo‘ladi. Dastlabki kundayoq ular dialog vositasida nutqni egallay boshlaydi. Chaqaloqlik paytidan boshlab atrofga o‘z ovozlarini chiqara boshlaydi; o‘ynaydi, baqiradi, yig‘laydi, kuladi, jonli mimikalarni hosil qila boshlaydi. Bolalar anglagan holda faoliyatga kirishadi va yonidagi insonlarga javob qaytaradi; aynan shu tarzda bola eshitish qobiliyatiga ega yoki ega emasligidan qat’iy nazar nutq shakllanadi. Bola nutqining shakllanish uni atrof muhit bilan yaqinroq tanishishiga asos bо‘ladi. Tor ma’noda nutq til normalarini egallamoq, ya’ni talaffuz, urg‘u sо‘z ishlatishni, gap tuzish qonunlarini yaxshi bilmoq, shuningdek tilning tasviriy vositalaridan har xil sharoitlarga mos va maqsadga muvofiq, foydalana olish, ifodali о‘qish madaniyatini egallash demakdir. Nutq madaniyatini egallash orqali kishi yetuklik sari bir qadam tashlagan bо‘ladi. Insoniyat umummadaniyatning katta tarkibiy qismini nutq madaniyati tashkil etadi. Eshitishda nuqsoni bо‘lgan bolalarda nutqning paydo bо‘lishi va rivojlanishi ularning atrofdagilar bilan muloqot qilish jarayonlarida amalga oshadi. Bu jarayonda bolanutqni umuminsoniy tajribaning qismishaklida о‘zlashtiradi. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar nutq rivojlanishida turli qiyinchiliklarga duch keladilar. Eshitish qobiliyati o‘z vaqtida va to‘liq rivojlanmagan bolalarda og‘zaki nutqning aniq va tushunarli bo‘lishi muammoli bo‘lishi mumkin. Bu bolalarda nutqning grammatik, fonetik, leksik va sintaktik jihatlari, shuningdek, nutqning umumiy tushunilishi bilan bog‘liq kamchiliklar paydo bo‘lishi mumkin. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun nutqni rivojlantirish, tahlil qilish va tuzatishjarayoni alohidayondashuvlarni talab qiladi. Eshitishidanuqsonibo‘lgan bolalarningnutqidagikamchiliklar: Eshitishida muammolar bo‘lgan bolalarning og‘zaki nutqida eng ko‘p uchraydigan kamchiliklar quyidagilar. Fonetik kamchiliklar: Eshitish qobiliyati to‘liq bo‘lmagan bolalar o‘z nutqlarida tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilishlari mumkin.Masalan, ba'zitovushlaretishmaydi yoki noaniq chiqadi. worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 4, ISSUE 02, APREL 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI Grammatik va sintaktik kamchiliklar: Eshitishida qiyinchiliklar bo‘lgan bolalar nutqda grammatik xatolarni ko‘proq qilishadi. Bu, jumladan, so‘zlarni noto‘g‘ri joylashtirish, gapni to‘g‘ri shakllantira olmaslikyoki bog‘lovchi so‘zlardan foydalanishdagi xatolarni o‘zichiga oladi. Leksik kamchiliklar: Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar ba'zan kam so‘z boyligiga ega bo‘lishadi. Ular o‘z fikrlarini to‘liq ifoda eta olmaydi yoki muayyan so‘zlarni to‘g‘ri ishlatishda qiyinchiliklarga duch keladilar. Kommunikativ qiyinchiliklar: Nutqdagi qiyinchiliklar bolalarda kommunikativ muammolarni keltirib chiqaradi. Bu bolalar atrofdagilar bilan samarali muloqot qilishda qiyinchiliklar yashashadi, shuningdek, jamiyatda o‘zo‘rinlarini topishdamuammolarga duch kelishadi. Kamchiliklarni bartaraf etish usullari: Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning og‘zaki nutqini rivojlantirish va kamchiliklarni bartaraf etish uchunquyidagi usullarni qo‘llashsamarali bo‘ladi: Erta davolash va reabilitatsiya: Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun erta davolash va reabilitatsiya dasturlari muhim ahamiyatga ega. Eshitish apparatlari yoki surdoterapiya kabi usullar yordamida bolaning eshitish imkoniyatlari yaxshilanadi va bu nutq rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. Nutq terapiyasi: Eshitishida qiyinchilik bo‘lgan bolalarga maxsus nutq terapiyasi orqali yordam berish mumkin. Bu jarayon bolaga tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilishni o‘rgatish, grammatik va sintaktik xatolarni to‘g‘rilashni o‘z ichiga oladi. Individual yondashuv: Har bir bola o‘ziga xos va individual ehtiyojlarga ega. Shuning uchun bolaning nutq qobiliyatini rivojlantirishda individual yondashuvni tanlash zarur. O‘quv jarayonida bolaning qobiliyatlarini hisobga olish, ularning ehtiyojlarini inobatga olish muvaffaqiyatli natijalarga erishishgayordam beradi. Maxsus o‘quv materiallari va texnologiyalar: Eshitishida muammolar bo‘lgan bolalar uchun maxsus o‘quv materiallari va texnologiyalar, masalan, audiovizual vositalar, interaktiv o‘yinlar yoki mobil ilovalar, yordam berishi mumkin. Bu vositalar bolalarga o‘rgatish jarayonini qiziqarli va samarali qiladi. Atrof-muhit bilan muloqot: Eshitishida muammolari bo‘lgan bolalar atrof-muhit bilan ko‘proq muloqotda bo‘lishlari lozim. Oila, do‘stlar va o‘qituvchilar tomonidan qo‘llab-quvvatlash, ular bilan tez-tez va faol muloqot qilish, bolaning nutq qobiliyatlarini r