НОГИРОН СПОРТЧИЛАР УЧУН АДАПТИВ СПОРТ: ИМКОНИЯТЛАР ВА ҲАМКОРЛИК ЙЎЛЛАРИ

Аннотация

Мақолада адаптив спортни ривожлантиришда хусусий сектор, ҳомийлик ва нодавлат ташкилотларни жалб қилиш муҳимлиги таъкидланади. Халқаро ҳамкорлик ва тажриба алмашинуви орқали спорт соҳасидаги тажрибаларни ўрганиш имкониятлари кўриб чиқилади. Шунингдек, ногирон спортчилар учун ахборот-коммуникация платформасини яратиш зарурати таъкидланиб, адаптив спортнинг ижтимоий интеграция ва тенг ҳуқуқларни таъминлашдагиўрниқайд этилади. Калит сўзлар: адаптив спорт, спорт тадбирлари, хусусий компаниялар, ҳомийлар, ННТ, халқаро ҳамкорлик, ахборот-коммуникация платформаси, ногирон спортчилар, ижтимоий интеграция,тенглик. Кириш Бугунги кунда жамиятда барча қатламларнинг тенг имкониятларга эга бўлиши муҳим аҳамият касб этмоқда. Айниқса, ногиронлиги бор шахсларнинг жамиятда фаол иштирокини таъминлаш,уларнинг жисмоний ва руҳий соғлиғини яхшилашда адаптив спорт турларининг роли беқиёс. Ушбу йўналиш ногиронлар учун фақат спорт эмас, балки ижтимоийлашув, ўз- ўзини англаш ва ҳаётдан мамнун бўлиб яшаш имконияти ҳамдир. Хамда ҳар бир инсоннинг жамиятда муносиб ўрин эгаллаши, унинг жисмоний имкониятларидан қатъи назар, долзарб аҳамият касб этмоқда. Айниқса, ногиронлиги бор шахсларнинг ҳаётда ўз ўрнини топиши, уларнинг соғлом турмуш тарзига бўлган интилишида спорт муҳим роль ўйнайди. Шу жиҳатдан қаралганда, адаптив спорт турларининг жорий қилиниши ва ривожлантирилишижуда зарур ҳисобланади.Бу нафақат жисмонийсоғлиқнимустаҳкамлаш, балки ижтимоийлашув, мотивация ва ҳаёт сифати ошишига хизмат қилади. Узбекистон Респуликаси МДНда биринчилардан булиб Ногиронларнинг иштимоий химояси хакида ногиронларнингхукукларини уз ичигаолган хукукийбазаяратилди. Узбекистон Республикаси Призидентининг 2024 йил 8 ноябр ПК-389 сонли ногиронлиги булган шахсларни спортга жалб килиш оркали жисмоний реабилитатсия килиш тизимини такомиллаштириш буйича кушимча чора-тадбирлар тугрисида карори кабул килинди. Спорт билан шугулланиш истагидаги ногиронлиги булган шахсларнинг мурожатига кура уларга инсон ижтимоий хизматлар марказлари томонидан давлат мулкида булган жисмоний тарбия согломлаштириш ва спорт иншоатларида спорт билан бепул шугулланишучун йулланмалар берилади. Асосий кисм Адаптив спорт – бу ногиронлиги бор инсонлар учун мослаштирилган жисмоний фаоллик турларидир. Ушбу спорт турлари ногиронликнинг турига ва даражасига қараб мослаштирилади. Масалан, арбада баскетбол,параолимпия югуриши,теннис,пауэрлифтинг, шахмат, арбада рақс каби турлар ногиронлар учун ишлаб чиқилган махсус қоидалар ва ускуналар асосидаўтказилади. worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 4, ISSUE 02, APREL 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI Адаптив спорт инсонга нафақат жисмоний чидамлилик беради, балки руҳий барқарорлик, жамоага дахлдорлик ҳисси,ўз-ўзигаишонч ва ҳаётдан мамнунлик ҳиссини ҳам кучайтиради. Бу турдаги фаолият натижасида ногирон инсонлар ўз қобилиятиниюзага чиқариш имконига эгабўлади ва жамиятдаўз ўрнигаэгабўлади. Охирги йилларда Ўзбекистонда инклюзив таълим, соғлиқни сақлаш ва ижтимоий қўллаб- қувватлаш соҳаларида ислоҳотлар амалга оширилди. Адаптив спорт бўйича ҳам муайян ишлар қилинди. Хусусан, Паралимпия қўмитаси, "Нуронийлар" жамғармаси, "Эл-юрт умиди" жамғармаси ва бошқа ташкилотлар томонидан спорт иншоотлари ташкил этилмоқда. Лекинҳали амалий ишлар етарлидаражада эмас. Асосий муаммолар қуйидагилардан иборат: Инфратузилманинг етарсизлиги – кўпгина спорт заллари ва майдонлар ногиронлар эҳтиёжлари учун мослашмаган. Махсус жиҳозлар танқислиги – арбада спорт ўйнаш учун керакли ускуналар жуда кам ёкиимпортқилинади. Махсус мутахассислар етишмаслиги – адаптив спорт бўйича ўқитувчилар, мураббийлар вареабилитологлар сони жуда кам. Молиявий таъминланиш пастлиги – давлат томонидан адаптив спортга йўналтирилган маблағлар чекланган,хусусий сектор етарли жалб этилмаган. Жамиятдаги стереотиплар – ҳали-ҳануз “ногирон инсон спорт билан шуғулланмайди”деган фикрлар мавжуд. Юқоридаги муаммоларни бартараф этиш учун қуйидаги аниқ ва амалий таклифларни илгарисуриш мумкин: 1.Адаптивспортмарказлариниташкилэтиш Ҳар бир вилоятда камида битта адаптив спорт маркази ташкил этилиб, у жисмоний имконияти чекланган инсонларга мос спорт турлари билан жиҳозланиши лозим. Бу марказлар жамоат фондиёки давлат-хусусий шерикчиликасосида қурилишимумкин. 2.Мутахассислар тайёрлаш вақайтатайёрлаш Олий ва ўрта махсус таълим муассасаларида адаптив спорт мураббийларини тайёрлаш учун алоҳида йўналишлар жорий этиш, хорижий тажрибага асосланган курсларни ташкил этиш мақсадга мувофиқдир. 3.Хусусий сектор ва жамоатчиликнижалб қилиш Спорт тадбирлари ва мусобақаларни ташкил этишда хусусий компаниялар, ҳомийлар ва ННТларни жалб қилиш. Адаптив спортни тарғиб қилувчи медиа-кампанияларни йўлга қўйиш зарур. 4.Халқаро ҳамкорликва тажрибаалмашинуви Халқаро Паралимпия қўмитаси, Германия, Япония, АҚШ каби ривожланган мамлакатлар биланҳамкорликнийўлга қўйишорқалитажриба алмашиш мумкин. 5.Ахборот-коммуникацияплатформасинияратиш worldlyjournals.com ILMIY T